Dzisiaj w erze Windowsa często zapominamy o tym, że to właśnie Dos jest systemem, bez którego Windows nawet by się nie uruchomił. Tak więc warto poświęcić mu trochę uwagi i nauczyć się trochę więcej niż tylko CD,COPY i DEL.

1. Edycja pliku Autoexec.bat:

a) komendy podstawowe:

Echo on/off – wyświetla/ nie wyświetla pojawiające się komunikaty
Echo tekst – pokazuje dany tekst (obojętne jaki)
Rem – nie uwzględnia danej linijki
Path=[dysk]:\[katalog];[dysk2]\[katalog2]… – podaje ściezkę domyslną
Lh [dysk]:\[katalog]\[plik] – ładuje plik do pamięci wyższej
dowolne polecenie >Nul – nie pokazuje komunikatów danego polecenia

b) tworzenie pytań:

Jeżeli np. chcemy aby komputer pytał się przy uruchamianiu czy załadować drivery myszy to należy wpisać:

Choice /c:tn Czy załadować mysz?
If errorlevel 2 goto next
c:\mouse\mouse.com
:next

Komputer teraz będzie pytał “Czy załadowac mysz?” i jeżeli wciśniemy “t” to załaduje, a jeżeli “n” to nie załaduje myszy.

Zatem:

choice /c:[znak1][znak2][...] tekst – polecenie tworzące pytanie

if errorlevel [najwyzsza liczba] polecenie – jeżeli nie wybraliśmy minimum tej liczby to komputer nie spełni “polecenia” najwyższa liczba oznacza ostatni znak np.:

choice /c:djhg pytanie
if errorlevel 4 polecenie ; tutaj 4 oznacza litere g, 3 oznacza litere h itd.)

goto [etyekieta] – przeskakuje do danej etykiety

:[etykieta] – dana etykieta

Teraz troche teorii. Jeżeli chcemy aby komputer nie wykonał polecenia (np. nie załadował myszy) to znak negujący (np. “n”) powinien być ostatni i w komendzie “if errorlevel” powinien mieć najwyzszą wartość (np. if errorlevel 2) oraz za w poleceniu za nią powinna znajdować się etykieta, do ktorej komputer ma przeskoczyć (np. next).Pod spodem wpisujemy polecenie do wykonania (np. c:\mouse\mouse.com) oraz jeszcze niżej etykietę przeskokową (np.next).

c) ważne komendy:

[dysk]:\[katalog]\smartdrv.exe – ładuje program SmartDrive, zwieksza on predkość odczytu plików, ale zmniejsza pamięć

[dysk]:\[katalog]\emm386.exe – ładuje program Emm386, zwieksza on ilość pamięci konwencjonalnej (w połączeniu z komendą w config.sys -patrz punkt 2)

[dysk]:\[katalog]\win – uruchamia Windows (patrz tworzenie Menu)

2. Edycja pliku config.sys:

a) komendy podstawowe:

Dos=High,Umb – podaje do jakiej pamięci ma być ładowany DOS (High) i czy ma tworzyć Umb-y

Device/DeviceHigh=[dysk]:\[katalog]\[sterownik] – laduje dany sterownik do pamięci/pamięci wyższej

Rem – nie uwzględnia danej linijki

 b) ważne komendy:

Device=[dysk]:\[katalog]\Himem.sys – ładuje sterownik pamięci wyższej (zwiększa pamieć konwencjonalną)

Device=[dysk]:\[katalog]\Emm386.exe RAM – ładuje sterownik Emm386 (nie stosować pod Windows; patrz punkt 1)

3. Sterowniki Cd-Rom-u:

a) Config.sys:

Device=[dysk]:\[katalog]\nazwa sterownika /D:MSCD000

b) Autoexec.bat:

[dysk]:\[katalog]\Mscdex.exe /D:MSCD000

Plik “Mscdex.exe” znajduje się w katalogu “Windows\Command”.

4. Tworzenie Menu i Submenu:

UWAGA ABY POD KONIEC MENU NIE URUCHAMIAŁ SIĘ WINDOWS NALEŻY W PLIKU MSDOS.SYS ZMIENIĆ PARAMETR BootGUI=1 NA 0

a) config.sys – komendy:

[Menu] – rozpoczyna tworzenie menu

MenuItem=etykieta,Dowolny tekst – składnik wyboru

SubMenu=etykieta,Dowolny tekst – tworzy podmenu

MenuDefault=etykieta,czas – wybiera dana etykietę po określonym czasie (w sekundach)

[Etykieta] – etykieta (musi się zgadzać z jedną z etykiet w składnikach wyboru)

b) autoexec.bat – komendy:

Goto %config% – polecenie przeskakujące do etykiety wybranej w config.sys

:Etykieta – etykieta musi się zgadzać z tą w config.sys

Goto End – polecenie MUSI się znaleźć na końcu każdej etykiety (dokładnie opisane w punkcie 5 )

5. Przykładowe pliki Autoexec.bat i Config.sys:

a) CONFIG.SYS:

[Menu]
SubMenu=Dos,Konfiguracja dla Dos.
MenuItem=Win,Konfiguracja dla Windows.
MenuDefault=Win,5
[Dos]
MenuItem=Gry,Konfiguracja dla gier.
MenuItem=Praca,Konfiguracja dla pracy.
[Win]
Dos=High,Umb
DeviceHigh=C:\Windows\Himem.sys
[Gry]
Dos=High,Umb
DeviceHigh=C:\Windows\Himem.sys
DeviceHigh=C:\Windows\Emm386.exe Ram
[Praca]
Dos=High,Umb
DeviceHigh=C:\Windows\Himem.sys
DeviceHigh=C:\Cdrom\Cdrom.sys /D:MSCD000

b) AUTOEXEC.BAT:

Echo off
Path=C:\Windows;C:\Windows\Command
Goto %config%
:Win
Win
Goto End
:Gry
Choice /c:tn Czy zaladowac mysz
If errorlevel 2 goto Next
c:\mouse\mouse.com
:Next
Lh Emm386.exe >Nul
Goto End
:Praca
Choice /c:tn Czy zaladowac mysz
If errorlevel 2 goto Next
c:\mouse\mouse.com
:Next
Lh C:\Windows\Command\Mscdex.exe /D:MSCD000
Lh Smartdrv.exe
Goto End
:End

CD – zmiana katalogu lub wyświetlenie nazwy bieżącego katalogu
CHKDSK – sprawdzanie stanu dysku lub zbiorów
CLS – wymazywanie zawartości ekranu
COMMAND – uruchomienie wczytywanie nowego procesora poleceń
COMP – porównanie dwu lub większej ilości zbiorów
COPY – kopiowanie jednego lub większej ilości zbiorów
DATE – ustalenie daty systemowej
DBLSPACE – kompresja dysków stałych lub dyskietek
DEL – kasowanie wyspecyfikowanego zbioru lub zbiorów
DELOLDOS – usuniecie poprzedniej wersji DOS
DELTREE – kasowanie katalogu wraz z jego podkatalogami
DIR – wyświetlenie zawartości katalogu
DISKCOMP – porównanie zawartości dwóch dyskietek
DISKCOPY – skopiowanie zawartości dyskietki
ECHO – włączenie lub wyłącznie wyświetlania na ekranie komunikatów poleceń systemowych
EDIT – włączenie edytora systemowego DOS
EXIT – wyjście z systemu DOS
FDISK – ustalenie konfiguracji dysku twardego
FIND – wyszukiwanie katalogów lub plików
FORMAT – formatowanie dysku twardego
HELP – pomoc
KEYB – ustalenie klawiatury dla danego kraju
LABEL – utworzenie , zmiana lub usunięcie etykiety dysku
MD ( MKDIR ) – tworzenie katalogu
MEM – wyświetlenie informacji o ilości zajętej i wolnej pamięci
MOVE – przenoszenie katalogów lub plików do innego miejsca na dysku
MSD – wyświetlenie informacji technicznych o zestawie komputerowym
PRINT – drukowanie zbioru tekstowego
RD ( RMDIR ) – usunięcie pustego katalogu
RECOVER – odzyskanie katalogu lub całego dysku z uszkodzonym sektorem
REN ( RENAME) – zmiana nazwy katalogu
SCANDISK – skanowanie dysku
SETVER – ustalenie wersji systemu operacyjnego DOS
SMARTDRV – konfiguracja lub uruchomienie programu SMARTDrive służącego do buforowania odczytów i zapisów sektorów dyskowych w pamięci rozszerzonej , co znacznie skraca czas dostępu do nich .
TIME – wyświetlenie lub ustalenie czasu systemowego
TREE – wyświetlenie drzewka katalogu lub dysku
TYPE – wyświetlenie zawartości katalogu
UNDELETE – odzyskanie zbiorów usuniętych za pomocą polecenia delete .
UNFORMAT – odzyskanie zbiorów usuniętych za pomocą format .
XCOPY – kopiowanie katalogów wraz z jego podkatalogami
ECHO teskt>>>nazwapliku.TXT – tworzenie plików tekstowych
ATTRIB +/- nadaje lub zdejmuje atrybut z pliku, np. ATTRIB -s -r +a c:\plik.txt

Charakterystyka długiego łuku

Wynalazczość dzikich i prawie bez wyjątku niepiśmiennych Walijczyków do dziś zaskakuje wielu ludzi. Stworzyli broń, której skuteczność zachwiała dominującą pozycję jazdy na polach bitew Europy.

W Walii łuk cały czas cieszył się powodzeniem nieco większym niż w Anglii lub Szkocji. Mimo swojej popularności w północnej Walii ustępował włóczni, która miotana na krótkie odległości z łatwością przebijała najlepsze kolczugi. To jednak długi łuk na długo rozsławił jednak Walijskich wojowników, stał się bronią używaną przeciwko najeźdźcom ale i w czasie wojen domowych mimo iż z początku był jedynie bronią typowo myśliwską.

Do jego wyrobu wykorzystywano gałęzie cisu śródziemnomorskiego lub w ostateczności wiązu, cechującego się giętkim i wytrzymałym drewnem. Z gałęzi cisu wybierano drewno bielu (doskonały, naturalny materiał odporny na naprężenie) oraz sąsiadującą z nim warstwę – drewno twardziel (najlepszy, naturalny materiał na ściskanie). Giętkość nadawały olej, wosk i tłuszcz zwierzęcy. Kombinację składników dobierano tak aby łuk nie wypaczał się od wilgoci lub przy dużych zmianach temperatury.

Także w przypadku łęczyska wykazano się wielkim zmysłem technicznym. Pracując nad cienkim, łagodnie zakrzywionym drewnianym profilem o długości do 1,95 m 1ustalono bezpośredni związek między długością i siłą napięcia. Im dłuższe łęczysko tym dłuższa cięciwa, zaś energia kinetyczna rośnie wraz z głębokością naciągania cięciwy. W przeciwieństwie do łuków typowych a nawet refleksyjnych gdzie strzelano naciągając cięciwę do piersi z długiego łuku mierzono ściągając cięciwę ku oku, dzięki czemu strzelec mógł obserwować swój cel patrząc wzdłuż strzały, co zwiększało znacznie precyzję strzału.2

Cięciwę stanowił zawsze splot konopny mocowany na końcach w rogowych oprawach. Strzały wykonywane prawie wyłącznie z drewna jesionowego były o wiele dłuższe niż używane wówczas tradycyjne krótkie strzały3, znacznie ustępujące im jakością, zasięgiem, celnością i energią.

Dodatkową celność zapewniał system stabilizacji strzał wykorzystujący cztery rzędy piór skośnie zamocowanych na końcówce drzewca. Tak wykończona strzała charakteryzowała się bardzo wyrównaną i stabilną trajektorią, nie stawiała zbyt dużego oporu powietrza i leciała z dużą prędkością, wydając przy tym charakterystyczny dźwięk przypominający brzęczenie pszczoły. Do różnych celów używano różnych strzał.4

Standardowo zasięg strzału długiego łuku wystrzeliwującego strzały zdolne przebić opancerzonego wroga nie był pewnie większy niż zasięg zwykłego łuku krótkiego i sięgał około 250 metrów.5

Jednak największą siłą nowej broni była jej ogromna skuteczność. Długi łuk dawał potężną energię kinetyczną a więc i ogromną siłę rażenia. Współczesne badania dowiodły, ze aby przebiła ludzką skórę, strzałę trzeba wyrzucić z energią kinetyczną 100 dżuli, zaś 200 dżuli potrzeba, aby zadać poważną ranę. XII wieczne długie łuki nadawały strzałom zdumiewającą energię 1900 dżuli.6 Strzała wystrzelona z łuku ze 100-150 metrów przebijała kolczugę a tarczę i hełm ze 100 metrów. Była to więc zabójcza broń.7

Taktyka walki walijskich łuczników

Taktyka walki łuczników posługujących się dużym łukiem w dużej mierze nie odbiegała od standardowej taktyki piechoty strzelczej średniowiecza. Bardzo ważną rzeczą było odpowiednie przygotowanie własnych pozycji. Najpierw łucznicy przygotowywali strzały wbijając je w ziemię lub zatykając za pasek, ponieważ sięganie do kołczana zabierało zbyt wiele czasu. Gdy ława szarżującej kawalerii znajdowała się w odległości 200 metrów zasypywano ją jednocześnie lawiną pocisków. W pierwszej kolejności wystrzeliwano strzały z grotami z zadziorami, które miały ranić przede wszystkim konie, przez co oszalałe z bólu zwierzęta ponosiły lub zrzucały jeźdźców. Gdy odległość od wroga się zmniejszała przechodzono na ostrzał strzałami z grotami-szpikulcami, które zdolne były przeniknąć przez oczka kolczugi. Na bliskie dystanse używano strzał z krótkim, romboidalnym grotem zdolnym przebić kolczugę a nawet tarczę.

W przypadku walki z przeciwnikiem nieosłoniętym zbroją podstawowym typem strzał były egzemplarze z tradycyjnym lancetowatym grotem, które pozwalały na znaczne zwiększenie zasięgu strzału, nawet do 350 metrów.8

Sukces ostrzału nie polegał na celowaniu, nie było ono konieczne. Wyszkolony łucznik w czasie minuty potrafił wystrzelić do 12 strzał, celowanie zmniejszało tą ilość o połowę. Wystrzeliwana na komendę chmura strzał kierowana w cel który był przecież wystarczająco duży (np. szarżujący oddział jazdy) wprost dziesiątkowała wroga. Jeśli pierwsza fala strzał nie zatrzymała przeciwnika łucznicy przygotowywali strzały na drugi strzał i wypuszczali je na rozkaz dowódcy. Taktykę powtarzano do skutku.

Mogło się jednak zdarzyć, że wroga jazda dopadała łuczników. Taka sytuacja kończyła się rzezią strzelców ponieważ poza łukiem praktycznie nie dysponowali oni żadną inna bronią. I na to znaleźli Walijczycy sposób. Na pole bitwy przybywali niosąc po kilka półtorametrowych pali. Po zbliżeniu się do przeciwnika na odległość 200-300 metrów natychmiast je wbijali przed szeregiem. Dopiero po takim przygotowaniu pozycji rozpoczynano ostrzał.

Taktyka walijskich łuczników miała jednak wiele słabych stron. Przed przygotowaniem pozycji byli praktycznie bezbronni. Szarża jazdy odpowiednio przeprowadzona mogła ich łatwo rozbić i zmasakrować. Podobnie było w czasie przemarszu wojsk. Strzały, paliki wbijane przed szeregiem a nawet łuki ze zdjętymi cięciwami wiezione były na wozach. Atak z zaskoczenia na maszerujących łuczników miał zatem wielkie szanse powodzenia.

Byli też władcy, tacy jak Ryszard Lwie Serce, preferujący w swoim wojsku kuszników którzy potrafili radzić sobie z taktyką walijskich łuczników. Walcząc z nimi wystawiał on kuszników którzy po dojściu na dystans 350-400 metrów (a więc poza zasięgiem ostrzału łuczników) zadawali im najpierw swym ostrzałem straty a dopiero na osłabionych i najczęściej zmuszonych do odstąpienia od palisady uderzała jazda.9

Długi łuk przenika do Anglii

Pierwsze wzmianki o długim łuku pojawiają się w kronikach dopiero w 1188 roku. Mimo to już długo przed tym Walijczycy byli znani ze swego kunsztu łuczniczego i często najmowani przez walczących ze sobą feudałów. Wszystko to zmieniła wyprawa króla Anglii Edwarda I który w roku 1282 ruszył aby podbić i spacyfikować zbuntowanych Walijczyków. To co wydawało się prostą wyprawą przeciwko źle uzbrojonym rolnikom okazało się zadaniem o wiele trudniejszym.

Pewnego dnia jeden z konnych Edwarda próbował wypłoszyć kilku buntowników z zagajnika, gdy pojawił się Walijczyk z długim łukiem. Jeździec ruszył galopem a wtedy łucznik zdjął z pleców broń, naciągnął i wystrzelił. Strzała trafiła jeźdźca w udo, przebiła wyściełaną tkaniną kolczugę, pancerz a następnie przeszyła siodło i śmiertelnie zraniła konia. Kolejna przyszpiliła obie jego nogi do siodła. Czegoś takiego nie można było się spodziewać nawet po kuszy.10 Kilka dni później jeden z żołnierzy opowiadał jak jego oddział zaatakowany został przez liczniejsze siły Walijczyków uzbrojonych w niezwykle długie łuki. Anglicy schronili się w pobliskim zamku. Ledwie zdążyli zamknąć za sobą ciężkie dębowe drzwi o grubości 15 cm, gdy z odległości 180 metrów łucznicy zaczęli do nich strzelać. Strzały wbiły się w drzwi na głębokość 10 cm.

Edward I musiał ściągać dodatkowe posiłki z Gaskonii aby poskromić buntowniczych Walijczyków którzy w następnych latach buntowali się jeszcze dwukrotnie.

Doświadczenia z kampanii 1282-1283 król Anglii wykorzystał we własnym kraju. Z królewskiej kasy rozpoczęto organizowanie oddziałów pospolitego ruszenia i szkolenie ich w sztuce wojennej. By zwerbować najlepszych łuczników w całym kraju przeprowadzano konkursy strzeleckie, których zwycięzca otrzymywał w nagrodę zawrotną jak na owe czasy kwotę 30 szylingów. Król nie szczędził pieniędzy i wysiłku na rozwój nowej broni. Odważył się nawet wystąpić przeciw autorytetom Kościelnym, zmieniając Prawo Dnia Pańskiego, które zezwalało w niedzielę tylko na udział we mszy. Edward poszerzył je o możliwość uczestniczenia w zawodach łuczniczych.11

Mimo to wyszkolenie łucznika który gotów był stanąć naprzeciw szarżującej jazdy uzbrojony jedynie w długi łuk trwało od 10 do 20 lat12. Jednak po tym czasie łucznik taki na odległość 100 metrów trafiał bezbłędnie w każdy cel tak nieruchomy jak i ruchomy. Owoce zmian wprowadzonych przez Edwarda I zebrał dopiero jego wnuk Edward III. Królewskie rozporządzenia nakazywały regularne szkolenia w strzelaniu z łuku dzieci i młodzieży, zabraniały pod karą więzienia gier, zabaw i zapasów, wyścigów lub walk kogutów, które odciągnąć mogły ludzi od ćwiczeń w strzelaniu.13

Bardzo dobrze ilustruje to poniższy tekst kazania wygłoszony przez Latimera w obecności króla Edwarda VI.

Za moich czasów mój ojciec nie mniej pilnie uczył mnie strzelania niż wszelkich innych rzeczy i myślę, że i inni tak postępowali ze swymi dziećmi. Uczył mnie jak naciągać, jak składać ciało do łuku i nie naciągać siłą ramion, jak to czynią inne nacje, ale siłą całego ciała. Kupowano dla mnie łuki odpowiednie do mojego wieku i siły; w miarę jak rosłem, moje łuki stawały się coraz większe, bo człowiek nigdy nie będzie dobrze strzelał, jeśli nie zostanie do tego wdrożony. Zacna to sztuka, zdrowe ćwiczenie, bardzo zalecane przez medycynę…zwalczają rozmaite dolegliwości. Ku chwale Bożej niechaj więc będą uprawiane nadal. Niechaj zostanie wydana proklamacja zobowiązująca sędziów pokoju, aby pilnowali przestrzegania wszystkich ustaw i statutów, jakie w tym celu zostały ustanowione.14

Jak widać trzeba było wiele czasu, trudu i pieniędzy by stworzyć armię której żadna siła nie potrafiła stawić czoła. Wykorzystanie łuczników uzbrojonych w długi łuk na polu walki testowano przez długi czas na polach bitew Szkocji, by w wojnie stuletniej osiągnąć apogeum swojej potęgi. Długi łuk na ponad półtora wieku dał Anglii dominującą pozycję na polach bitew Europy. Później stało się to co nieuniknione – pojawiła się nowa lepsza broń.

Epilog

Późnym popołudniem roku 1450 w pobliżu wioski Montigny w północnej Francji kolejny raz stanęły naprzeciw sobie wojska francuskie i angielskie. Anglicy jak zwykle wysunęli na czoło wojsk łuczników uzbrojonych w długie łuki. Jednak Francuzi nie zaatakowali, zatrzymali się około 90 metrów od angielskich pozycji i ustawili jakby wielkie, żelazne naczynia, napełnione prochem i kamieniami. Mieszaninę tą podpalono za pomocą pochodni. Nastąpiła ogłuszająca eksplozja, po której dał się słyszeć ostry świst i setki kamieni z ogromna prędkością poleciały w kierunku angielskich pozycji. W przeciągu kilku minut 3774 z 4500 łuczników leżało martwych, nie wystrzeliwszy nawet jednej strzały. Kończyło się panowanie długiego łuku.15

– 

Bibliografia:

1. Ernest Volkman “Nauka idzie na wojnę” Wydawnictwo Amber 2002
2. Andrzej Michałek “Wyprawy Krzyżowe. Normanowie” Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2002
3. Nicholas Hooper, Matthew Bennett “Atalas sztuki wojennej w średniowieczu 768-1487″ Wydawnictwo Marabut Warszawa-Gdańsk 2004
4. Edward Potkowski “Crecy – Orlean 1346-1429″ Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej Warszawa 1986
5. R. Ernest Dupuy, Trevor N. Dupuy “Historia wojskowości. Starożytność – Średniowiecze” Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 1999
6. Encyklopedia Bronii pod redakcją Davida Hardinga Wydawnictwo Penta Warszawa 1995
7. Jan Wimmer “Historia piechoty polskiej” Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej Warszawa 1978

–

Przypisy:

1. wysokość łuku w dużym stopniu zależała od wysokości samego łucznika
2. Ernest Volkman “Nauka idzie na wojnę” Wydawnictwo Amber 2002, str. 43
3. ich długość była w przybliżeniu równa połowie długości łuku
4. stąd prawdopodobnie wynikają różnice występujące w literaturze źródłowej przy określaniu zasięgu strzału
5. Andrzej Michałek “Wyprawy Krzyżowe. Normanowie” Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2002, str. 79
6. Ernest Volkman “Nauka idzie na wojnę” Wydawnictwo Amber 2002, str. 44
7. Polecam tutaj Discovery Civilization, na którym co jakiś czas powtarzany jest program o długim łuku i jego sile rażenia. Tamże współcześni łucznicy eksperymentalnie pokazują możliwości jakie posiadał długi łuk
8. Andrzej Michałek “Wyprawy Krzyżowe. Normanowie” Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2002, str. 79-80
9. tamże, str. 79-80
10. Nicholas Hooper, Matthew Bennett “Atlas sztuki wojennej w średniowieczu 768-1487 Wydawnictwo Marabut Warszawa-Gdańsk 2004, str. 76 – relacja Barona z marchii, Williama de Braose
11. Ernest Volkman “Nauka idzie na wojnę” Wydawnictwo Amber 2002, str. 46
12. chodzi tu prawdopodobnie o czas jaki potrzebował niezmobilizowany chłop ćwiczony w czasie wolnym od dzieciństwa
13. Edward Potkowski “Crecy – Orlean 13461429″ Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej Warszawa 1986, str. 46
14. G.G. Coulton “Panorama średniowiecznej Anglii” Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa 1976, str. 592-593
15. Ernest Volkman “Nauka idzie na wojnę” Wydawnictwo Amber 2002, str. 58-59

Psy jak wszystkie zwierzęta nie rozumieją czym jest ludzka moralność, mówiąca co jest dobre a co złe. Ich zachowanie jest warunkowane rozmaitymi instynktami i popędami, które są reakcjami odruchowymi na to co się wokół nich dzieje. Normalny pies nie zaatakuje człowieka jeśli nie zostanie do tego sprowokowany. A zdarza się że robimy to zupełnie nieświadomie, nie zdając sobie sprawy jakim mechanizmom podlega zwierzę.

Zdarza się, że chcemy pogłaskać nieznanego, niegroźnie wyglądającego pieska. Narażamy się  w ten sposób na ugryzienie. Nigdy bowiem nie wiadomo jakie nawyki ma dany czworonóg. Może on tego nie lubić, lub opacznie zrozumieć intencje człowieka. Dlatego powinno się unikać kontaktu z obcymi psami, nawet jeśli wyglądają nad wyraz słodko. Każdy pies może ugryźć.

Zwierzęta na wolności, by przeżyć muszą prowadzić nieustanną walkę o pożywienie. Pies nie zna się na żartach,przeszkadzając mu w jedzeniu narażamy się na ugryzienia.

Jednym z najsilniejszych instynktów, jest instynkt macierzyński. Nikogo chyba nie dziwi fakt, że suka będzie bronić swoje potomstwo, jeśli uzna, że jest zagrożone. Właśnie za takie zagrożenie może przyjąć noszą obecność. Dlatego nie powinno się zbliżać do szczeniąt, zwłaszcza jeśli ich matka nas nie zna.

Psy są zwierzętami stadnymi. Obrona stada (tak psy postrzegają rodziny swoich właścicieli) i należącego do niego terytorium, leży głęboko w naturze tych zwierząt. W zależności od wielkości i usposobienia bronią one terenu właściciela na różne sposoby, począwszy od głośnego szczekanie nawet po bezpośredni atak. Dlatego wejście na cudzy teren, gdy w pobliżu nie ma właściciela może się skończyć bardzo nieprzyjemnie.

Warto wiedzieć, iż psy mają bardzo dobrą pamięć. Drażnienie psa za ogrodzeniem jest bardzo nierozsądne. Mimo iż w tej chwili czujemy się bezpiecznie, w przyszłości może dojść do sytuacji, w której spotkamy się z dręczonym przez nas stworzeniem w trochę innych okolicznościach. A wtedy pies kojarząc nas z niemiłym doświadczeniem na pewno będzie nieprzychylnie nastawiony.

Widok grających na boisku dzieci może obudzić w czworonogu instynkt łowiecki. Wtedy być może zechce przyłączyć się do zabawy. A w jego oczach piłka wygląda trochę inaczej, jest zdobyczą a dzieci konkurencją do jej zdobycia. Kiedy nieznany pies wtargnie na boisko, lepiej zaprzestać gry. Pies szybko się znudzi i pójdzie szukać wrażeń gdzie indziej.

Pies, który jest obiektem agresji człowieka może uciec, ale równie dobrze instynkt może nakazać mu obronę. Zwłaszcza gdy uzna że nie ma dokąd uciec. Każdy pies może być w takiej sytuacji szczególnie niebezpieczny.

Człowiek wystraszony wydziela specyficzny zapach, który działa na psa jak “płachta na byka”. Okazując strach przed psem, który nas jedynie oszczekuje, skłaniamy go do jeszcze większej agresji.

Sposobów na sprowokowanie psa jest bardzo wiele. Jednak zdarzają się przypadki niczym nie uzasadnionych napaści. Są one na ogół winą właścicieli, którzy wychowując swojego pupilka pozwalają na to, aby wyzwoliła się w nich nadmierna agresja. Szczując psem uczymy go, że agresja jest przez nas pożądana. Nawet na pozór niewinne zabawy, jak przeciąganie z nim szmaty, czy drażnienie, uczy psa agresji. Bardzo szkodliwe w procesie wychowawczym jest niczym nie uzasadnione krzywdzenie zwierzęcia. Może on przez to postrzegać ludzi za zagrożenie, które sprawia mu ból. Nigdy nie wiadomo jak taki pies zachowa się w przyszłości. Tak więc należy uważać na to jak dzieci bawią się z psem bo z uroczego szczeniaka wyrosnąć może bestia.

1. Jeden z mieszkanców Katowic chcial w lombardzie zastawic swojego syna.
2. Jako pierwsza nacja na swiecie, opracowalismy sposób na picie denaturatu, plynu borygo, kwasu siarkowego i wody kolonskiej.
3. Grabarz z Krakowa mial we krwi 9,5 promila alkoholu i przezyl.
4. Mieszkaniec Wroclawia w 1995 r. osiagnal absolutny medyczny  rekord swiata – 14,8 promila. Nasz bohaterski rodak przekroczyl trzykrotnie smiertelna dawke. Zmarl w wyniku obrazen poniesionych w wypadku  samochodowym.
5. W zachodniej Europie pojawiają się alkohole z ostrzegawczym napisem: Dawka smiertelna – 3,5 promila. Nie dotyczy Polaków!”
6. Tadeusz Kosciuszko tak się spil pod Maciejowicami (1794), ze zapomnial wziąć mapy i nie mógl dowodzic bitwa.  Dlatego Polacy poniesli kleske w starciu z rosyjskimi wojskami.
7. Andrzej K. jest rekordzista swiata w szybkosci picia piwa. Pól litra piwa wypija w 3 sekundy.
8. Polska kupuje piasek i zwir w Republice Poludniowej Afryki.
9. Pewien mieszkaniec Warszawy w izbie wytrzezwien przebywal razy, za kazdym razem przynajmniej 8 godzin. Jak wyliczyl, jego przymusowy areszt trwal minimum 2.680 godzin (prawie 112 dni)
10. Pewien reprezentant Polski w kulturystyce 500 razy przekroczyl medyczna normę testosteronu w organizmie zdrowego mezczyzny.
11. Wladyslaw Reymont, autor “Chlopów”, nie pojechal w 1924  roku do Sztokholmu poodbiór nagrody Nobla, gdyz nie mógl wytrzezwiec. Pisarz zmarl rok pózniej z powodu alkoholizmu.
12. Polacy chorzy na raka krtani wymyslili sposób palenia papierosów przez rurke wtchawicy.
13. Jedna na 100 Polek przyznaje sie, ze uderzyla meza. I to wielokrotnie!
14. W marcu 2000 r. na ulicach Warszawy podczas polowania na tygrysa, który uciekl z cyrku, zastrzelono weterynarza.
15. Wsród honorowych obywateli Wroclawia wciaz figuruja: Adolf Hitler, JosephGoebbels i Hermann Goering.
16. Mieszkaniec Nowego Miasta Lubawskiego dwa razy uciekl z prosektorium.  Mezczyzna, bedac w stanie kompletnego upojenia alkoholowego, nie dawal zadnych oznak zycia. Lekarze, nie mogac wyczuc pulsu, stwierdzali zgon.
17. Anna K. z Piotrkowa Trybunalskiego zostala skazana na trzy lata wiezienia.Przez 10 lat unikala kary, zachodzac w kolejne ciaze.
18. W 1998 r. we Wroclawiu wykryto wytwórnie falszywych studolarówek. Amerykańscy specjalisci z Secret Service ocenili, ze sa to najlepiej podrobione pieniadze na swiecie. Zdaniem Amerykanów falszywe “zielone” wykonane zostaly staranniej niz … autentyczne banknoty.

Jeśli zapytać współczesnego człowieka “Kim byli druidzi?”, usłyszeć można kilka najbardziej znanych opinii, czasem jakże błędnych. Najczęściej, ludziom żyjącym współcześnie, druid kojarzy się z brodatym staruszkiem w długiej szacie, ze złotym sierpem, skaczącym po dębach w poszukiwaniu jemioły. Ktoś może dopowiedzieć, że druidzi byli celtyckimi kapłanami i czarownikami związanymi z naturą. Jeszcze ktoś doda, ze druidzi składali ofiary z ludzi. Miłośnicy Asterixa i Obeliksa ujrzą pewnie oczyma wyobraźni druida Panoramiksa, warzącego magiczny napój siły.

Ile w tym wszystkim prawdy, a ile naleciałości zebranych przez stulecia? Mniej więcej tyle samo, co w stwierdzeniu, że kapłani egipscy golili głowy, umieli czytać i pisać, znali matematykę i astronomię, i oddawali cześć bogom o ciałach ludzi i głowach zwierząt. A przecież to zaledwie szkic i zarys prawdziwej wiedzy. Bardzo uproszczony, a przez to mylny. Tak samo rzecz ma się z dzisiejszym stanem wiedzy o ludziach, zwanych przed wiekami druidami.

Druidzi rzeczywiście byli Celtami. Wywodzili się z plemion, zamieszkujących północno – zachodnią Europę. Nie byli jednak zwykłymi kapłanami, zajmującymi się “przeciętnymi” obowiązkami kapłanów, znanymi z innych kultur. Aby dobrze zrozumieć, kim był druid, należy przypatrzeć się samemu słowu “druid”.

W dwóch sylabach owo słowo łączy dwa znaczenia. Pierwsza sylaba ‘dru’ pochodzi od słowa ‘oak’- dąb (iryjskie ‘daur’, walijskie ‘derw’). Druga sylaba, ‘id’ wywodzi się z indoeuropejskiego rdzenia wid, które oznacza ‘wiedzieć’. Z tego rdzenia pochodzi ‘veda’ w sanskrycie, polskie ‘wiedza’ i angielskie słowa ‘witness’ (świadek), ‘wisdom’ (mądrość), ‘wizard’ (czarodziej), i ‘vision’ (wizja, widzenie). Tak więc słowo ‘druid’ oznacza “drzewnego mędrca” lub “tego, który posiada mądrość dębu”. Dąb i las są symbolami Natury. Mędrzec ucieleśnia mądrość. Zestawione razem, te dwa słowa łączą dwie wartości: ‘dru’ – Naturę i ‘id’ – mądrość.

To oczywiście wyjaśnienie symboliczne. Uproszczone i przez to łatwiejsze do pojęcia, jednak – jak wspomniałem wyżej – niedoskonałe. Należy więc rozwinąć znaczenie słowa “druid”.

Celtowie wyznawali wielu bogów. W czasach historycznej (a więc znanej nam z przekazów greckich i rzymskich) starożytności kultura celtycka stykała się i wielokrotnie przenikała z kulturami śródziemnomorskimi, dając czasem zadziwiające wyniki. Nie czas i nie miejsce tu, by rozwodzić się nad historią Celtów, wspomnieć jednak warto, że zarówno podboje celtyckie terenów rzymskich i greckich, jak i późniejszy podbój Galii i części Brytanii przez Rzymian sprawiły, że bardzo wiele z kultury ludów śródziemnomorskich przeniknęło do tradycji celtyckiej. Mówi się nawet o romanizacji kultów celtyckich, której przykładem jest utożsamianie części rdzennych bóstw celtyckich z bogami rzymskimi. 

Innym czynnikiem, który wpłynął na wierzenia Celtów, było bez wątpienia chrześcijaństwo. Oczywiście każdy słyszał o Św. Patryku, patronie Irlandii. Mało ludzi wie jednak, że tak jak chrześcijaństwo odcisnęło swoje piętno na Celtach, tak Celtowie wnieśli wiele do ówczesnego chrześcijaństwa, a co za tym idzie, także do dzisiejszej doktryny chrześcijańskiej. Wnieśli o wiele więcej, niż się wydaje.

W tym wielkim kotle historii, w którym mieszały się różne kultury, druidzi mieli swoje miejsce. Byli nie tylko kapłanami plemion celtyckich. Można rzec, że byli bardzo ważną kastą społeczną. Ich wiedza i mądrość sprawiała, że każdy król i wódz celtycki bądź zasięgał ich rady od czasu do czasu, bądź miał na stałe doradcę, lub doradców, wywodzących się z tej grupy. Druidzi zajmowali się więc nie tylko sferą sakralną życia, ale i również świecką. To oni byli nauczycielami królów, bajarzami, oni sprawowali sądy. To druidzi też zajmowali się wieszczeniem przyszłości. Ale także, w ciszy swoich leśnych pustelni, zajmowali się zgłębianiem tajemnic świata natury. Poznawali działanie ziół i naturalnych substancji, badali ruchy gwiazd, zajmowali się tym, co możemy określić dzisiaj mianem filozofii. Użyłem tego słowa nie bez powodu. Druidzi, w swoim pragnieniu poznania tajemnic świata, przypominali greckich filozofów przyrody. I na tym nie kończą się podobieństwa.

Znany jest z przekazów historycznych pewien druid, imieniem Abaris, który zasłynął z tego, że pół swojego życia spędził na podróżach po Europie. Wielu historyków antycznych wspomina o mędrcu z “barbaricum”, który podróżował odziany w spodnie (a więc ubiór charakterystyczny dla ludów Północy, niezwykły dla południowców), zatrzymując się w wielu miejscach, u wielu filozofów rzymskich i greckich, prowadząc z nimi dyskusje i wymieniając się poglądami. Traf chciał, że żył on w czasach Pitagorasa (przełom VI i V wieku p.n.e.) i jest prawie pewne, że obaj oni spotkali się. Zwłaszcza, iż Abaris po latach spędzonych na Południu, wrócił do rodzinnych stron przez ziemie dzisiejszej Szkocji, przynosząc owoce myśli śródziemnomorskiej na Północ. Historia ta może w części wyjaśniać, dlaczego późniejsi, średniowieczni kronikarze, w swoich pismach wskazywali na istnienie elementów myśli pitagorejskiej w filozofii i kosmologii Celtów. Dodatkową ciekawostką jest to, Abaris doskonale znał grekę. Antyczni kronikarze z uznaniem podkreślają ten fakt pisząc, iż ów przybysz z północy “posługiwał się greką tak, jakby uczył się jej w Liceum lub Akademii” (oczywiście chodzi o gaj Apollina w Lykeios i gaj Akademosa w Atenach – miejsca, będące ostoją wiedzy i filozofii greckiej).

Druidzi nie byli jakąś jedną spójną organizacją. Nie mieli żadnego arcydruida ani wyraźniej hierarchii. Co prawda Juliusz Cezar w swoich pamiętnikach pisze o istnieniu arcydruida, jednak inni kronikarze nie potwierdzają tego. Jeśli występowała jakakolwiek gradacja, to raczej według kryterium wieku i doświadczenia niż stopni wtajemniczenia. Podział terytorialny także był płynny. Istniały “szkoły druidyczne”, czasem związane z miejscem, na przykład znanym sanktuarium, a czasem z osobą jakiegoś znanego druida, który gromadził wokół siebie uczniów.

Mówiąc o druidach, nie sposób nie wspomnieć o bardach i filidach, zwanych owatami. Można rzec, że kasta mędrców celtyckich dzieliła się na te trzy odłamy. Bardowie, znani doskonale ze średniowiecznych opowieści i legend, jako wędrowni poeci i śpiewacy, byli w rzeczywistości nie tylko artystami. Bard był tym, który przekazywał historię ludu. Był rodzajem żywej księgi. W dawnych czasach słowo mówione miało zdecydowanie większe znaczenie, niż słowo pisane. A bardowie byli mistrzami w zapamiętywaniu. Często uczyli się na pamięć poematów i pieśni mających kilkaset i więcej wersów. Dodajmy do tego fakt, iż przeciętny bard znał kilkadziesiąt takich utworów i do każdego pamiętał melodię (którą umiał też zagrać na swoim instrumencie), a podczas swojego życia sam tworzył też nowe utwory. Jaką fenomenalną pamięcią musieli wykazywać się adepci sztuki bardowskiej!

Bard był nie tylko gawędziarzem i poetą. Mowa wiązana oraz muzyka zawsze bliskie były magii. Nawet dziś mówimy czasem, że ktoś “zaczarował” nas muzyką. Celtowie wierzyli w magiczną moc poezji. Odpowiednio zaśpiewany utwór mógł stać się modlitwą, zaklęciem mającym działanie zarówno dobroczynne jak i negatywne. Nic dziwnego więc, że bardowie wszędzie otaczani byli szacunkiem i życzliwością. Ktoś, kto uraził barda, musiał liczyć się nie tylko z “ziemskimi” tego konsekwencjami. Złośliwe wiersze i paszkwile mogły nadwerężyć godność księcia, a nawet króla na długi czas. Bard mógł jednak nie tylko wyśmiewać skąpstwo i prostactwo tego, kto odmówił mu gościny. Mógł również rzucić zły czar za pomocą swojej muzyki.

Warto tu wskazać wspólny dla wszystkich ludów europejskich fakt łączenia muzyki i poezji z magią i boskością. Natchnienie prawie zawsze określano jako “dar bogów”. Grecki heros Orfeusz, którego śpiew uspokajał fale i obłaskawiał strażnika piekieł – Cerbera, był przecież ulubieńcem Apollina, patrona muzyki i poezji. Homer, którego zasług nie trzeba wymieniać, nazywany był również ulubieńcem bogów. Grecki teatr miał tyleż wspólnego ze sztuką co z religijnym misterium. W Rzymie cesarz Neron, choć podobno totalnie pozbawiony słuchu muzycznego, usiłował podkreślać swoją boskość właśnie tworząc i śpiewając pieśni. Także na północy Europy, wśród Skandynawów, skaldowie uchodzili za tych, których bogowie Asgardu obdarzali swoimi względami. Nic dziwnego więc, że celtyckim bardom przypisywano moce magiczne.

Druga grupa, filidzi lub owaci (łac. “vates” lub “ovates” ), byli wieszczkami, wróżbitami. Nie tylko posiadali wiedzę o świecie naturalnym, ale również specjalizowali się w odgadywaniu znaczenia znaków i wróżb. Niewiele wiadomo o nich, zarówno ze źródeł antycznych jak i rdzennych, celtyckich. Wiadomo jednak, że byli grupą równie liczną i poważaną jak druidzi czy bardowie.

Owaci posługiwali się różnorakimi przedmiotami do czynienia wróżb. W zasadzie każdy przedmiot, każde zjawisko w przyrodzie mogło być dla nich wskazówką, wróżbą. Równie dobrze mogli czytać przyszłość z gwiazd, chmur, fal na wodzie czy dymu ogniska, jak z rzuconych kości, piór, liści, czy też ze snów. Wróżby, czynione przez owatów, często miały wpływ na przebieg działań wojennych, na politykę królestw i życie zwykłych ludzi. Jeśli znów weźmiemy pod uwagę, jak bardzo mistycznym (lub przesądnym, jak chcą niektórzy) ludem byli Celtowie, zrozumiemy jak ważną rolę w społeczeństwie pełnili owaci.

Sami druidzi byli najbardziej szanowaną grupą mędrców. Jak wspomniałem wcześniej, byli nie tylko kapłanami, ale i filozofami, myślicielami. Doktryna druidów (o ile można tak nazwać luźny zbiór bardzo zróżnicowanych niekiedy poglądów, wciąż poddawanych pod dyskusję przy okazji spotkań druidów) stała obok większości wierzeń i obrzędów celtyckich. Nie kłóciła się z nimi, lecz była “ponad” nimi, zawierając je w sobie. Trudno podać szczegóły tej myśli, nie przetrwała ona bowiem próby czasu. Więcej na jej temat napiszę w kolejnej części.

Aby zostać druidem, należało terminować u nauczyciela kilkanaście lat. Tak długi okres nauki wiązał się z poznawaniem wielu zagadnień z różnych dziedzin. Nie tylko religii, ale i botaniki, zoologii, wspomnianej filozofii, prawa, historii i magii (choć rozumianej nie jako magia rytualna – wykuwanie na pamięć zaklęć – lecz jako pewien sposób magicznego myślenia i spojrzenia na świat). Gdy adept kończył edukację, stawał się jednym z najbardziej poważanych członków celtyckich społeczności. To druid doradzał władcy w sprawach sądowych lub sam sprawował sądy, godząc zwaśnione strony. Słowo druida bywało często prawem, mogło doprowadzić do wojny, lub w ostatniej chwili jej zapobiec, co nie znaczy oczywiście, że druidzi byli tyranami, terroryzującymi społeczność Celtów (choć taki tendencyjny obraz przekazują niektórzy kronikarze chrześcijańscy, chcący maksymalnie negatywnie ukazać kapłanów dawnej religii). Świadomość praw, rządzących światem, wiedza o miejscu człowieka w Naturze sprawiały, że druidzi niezwykle rzadko korzystali ze swoich wpływów, by osiągnąć osobiste korzyści. Nie potrzebowali ich, gdyż każda wioska, każda osada brała sobie za honor możliwość goszczenia druida. 

Gdy chrześcijaństwo na dobre zapanowało na ziemiach Galii, Brytanii, Szkocji i Irlandii, druidzi – jako kapłani dawnej, pogańskiej religii – musieli zejść ze sceny dziejów. Odbyło się to w wyjątkowo pokojowy sposób, jak na możliwości chrześcijaństwa. Jako, że druidyzm miał wiele wspólnych elementów z nową religią, a i ona sama dopiero krzepła i w pierwszym tysiącleciu kształtowała dopiero swoją doktrynę, większość druidów po prostu przyjęła chrzest, nauczając prawd o świecie i religii w imieniu nowego boga. Zachowali jednak wiele dawnych zwyczajów, kultywując je czasem w ukryciu, a czasem najzupełniej legalnie, w majestacie nowej religii. Niestety, dawne szkoły druidyczne zostały zlikwidowane. I tu jednak mądrość druidów i ich zdolność do przyjmowania nowych zasad, dały o sobie znać. Na miejscu wielu “nemetonów” – świętych gajów lub innych sanktuariów, powstawały klasztory i pustelnie, dając początek istnieniu wielu zgromadzeń zakonnych, w dużej części istniejących do dziś, zwłaszcza w Irlandii i Szkocji. 

Owaci, podobnie jak druidzi, zmuszeni byli do przyjęcia zasad nowej religii. Stosunkowo najmniej boleśnie odczuli nadejście nowych czasów bardowie. Wciąż przecież istniało zapotrzebowanie na artystów. Królowie, choć teraz wyznający Jedynego Boga, wciąż chcieli słuchać pieśni, wciąż pragnęli upamiętniania swoich czynów w poematach. Tak więc nadal gościli i otaczali opieką bardów. Dzięki temu tradycja bardowska przetrwała i średniowiecze, i czasy nowożytne, a jej echo usłyszeć możemy w twórczości poetów z Wysp Brytyjskich wszystkich okresów.

Miłość jako wartość, którą chciałbym przenieść w XXI wiek.

Czymże jest miłość? To pytanie towarzyszyło od wieków filozofom i poetom, a odpowiedź na nie nie jest jednoznaczna. Każdy człowiek inaczej ją odczuwa i inaczej jej doświadcza. W słowach zawartych w temacie Jan Paweł II odczytuje miłość jako cel i sens życia każdego człowieka. To miłość pozwala odróżnić życie od egzystencji i to ona jest miarą szczęścia. Istnieje wiele rodzajów miłości, z których każda stanowi inną wartość i objawia się w różnych etapach życia człowieka. W literaturze napotykamy liczne przykłady ludzi kochających i kochanych, których chciałbym postawić za przykład człowiekowi współczesnych czasów, gdzie miłość często jest już tylko pustym słowem – pojęciem filozoficznym.

Pierwszą i jedną z najpiękniejszych miłości z jaką spotyka się człowiek na ziemi jest miłość matki i ojca. Jest to miłość bezinteresowna, która nigdy nie przestanie trwać. Tę najpiękniejszą miłość opisuje Stefan Żeromski w “Przedwiośniu”. Autor przedstawia matkę Cezarego Baryki – kobietę, która potrafiła poświęcić wszystko dla swojego syna. Nie wypominała mu jego przewinień i niewdzięczności oraz poświęcała swoje zdrowie dla niego, ponieważ kochała Cezarego jako swojego syna. Nawet w chwili, kiedy Cezary doniósł na nią władzom, pani Barykowa nie poczuła nienawiści, ponieważ go kochała. Podobnie Żeromski opisuje miłość ojcowską w opowiadaniu pt.: “Doktor Piotr”. Kreuje on postać Dominika Cedzyny, który ciężką pracą w cegielni i oszustwami finansowymi stara się zapewnić synowi godny byt i wykształcenie medyczne. Dla niego najważniejszy był syn, chciał zapewnić mu jak najszczęśliwsze życie. Dlatego też Dominik czuje się zawiedziony, kiedy Piotr nazywa go oszustem. Cierpi, oglądając ślady syna, któremu poświęcił życie, a który za to go opuścił. Jednak mimo kłótni i oskarżeń Piotra, Dominik nie przestanie go kochać. Przeciwnie, będzie oczekiwać jego powrotu. Miłość rodzicielska jest bardzo często związana z cierpieniem, a największy ból sprawia rodzicom utrata dziecka. Obrazem takiego bólu, a zarazem obrazem pięknej ojcowskiej miłości są “Treny” Jana Kochanowskiego. Żal po utracie córki doprowadza Kochanowskiego do rozpaczy. Załamuje się jego wiara w wartości religijne i filozoficzne. Miłość do córki stanowiła dotychczas sens jego życia. Strata Urszulki pozostawiła głęboką ranę w jego sercu.

Bardzo ważną rolę w życiu człowieka odgrywa miłość braterska. Opis takiej miłości odnajdujemy w dramacie Sofoklesa pt.: “Antygona”. Przedstawiona została tutaj postawa siostry, która domaga się pogrzebu swojego brata – Polinejka. Wierzyła, że dopiero po pogrzebie będzie on mógł osiągnąć wieczność. Miłość do brata pchnęła Antygonę do sprzeciwienia się woli władcy – Kreona. Antygona wiedziała, że karą za pochowanie Polinejka jest śmierć, jednak większym bólem dla niej byłaby świadomość, że tego nie zrobiła. Potrafiła oddać swoje życie w imię miłości braterskiej.

Antygona poświęciła się dla jednego bliskiego jej człowieka, jednak czy człowiek może poświęcić życie dla ludzi, których tak naprawdę nie zna? Czy zdolny jest to tak wielkiej miłości? Odpowiedź na to pytanie odnajdujemy w powieści Stefana Żeromskiego “Ludzie bezdomni”. Główny bohater utworu – Tomasz Judym próbuje przełamać obowiązujący ówcześnie stereotyp lekarza. Chce objąć bezpłatną opieką medyczną ludzi biednych. Uważa to za obowiązek i powołanie lekarza. Jego niepowodzenia i brak popularności wśród lekarzy nie zniechęcają go. Postanawia za wszelką cenę poprawić warunki życia biedaków. Dla nich rezygnuje nawet z miłości Joasi. Nie jest to łatwy wybór dla bohatera, lecz mimo rozdarcia wewnętrznego zwycięża w nim bezinteresowna miłość do ludzi. Podobną postawę prezentuje Stanisława Bozowska z opowiadania “Siłaczka”. Była nauczycielką, która chciała umożliwić kształcenie się ludziom ubogim. Całe swoje życie spędziła na nauczaniu oraz opracowywaniu podręczników dla ludu. Podobnie jak doktor Judym, odrzuciła ona oświadczyny Piotra Obareckiego, aby móc poświęcić się swojemu powołaniu. Uczyniła z niego cel swojego życia w imię miłości człowieka do człowieka.

Miłość może więc stanowić życiowe powołanie człowieka. Nieco innym przykładem takiego powołania jest służba wojskowa i miłość do swojej ojczyzny. Ze względu na historię Polski, znajdujemy w naszej literaturze narodowej liczne przykłady poświęcania życia za ojczyznę. Często, szczególnie w epoce romantyzmu, obrońcy ojczyzny byli przedstawiani jako bohaterowie. Przykładem jest utwór Adama Mickiewicza “Reduta Ordona”. Autor przedstawia Ordona, jako obrońcę reduty. Broni jej dzielnie, lecz kiedy orientuje się, że nie ma szans na zwycięstwo – wysadza siebie wraz z redutą. Mickiewicz, uśmiercając Ordona, chciał utrwalić jego postać jako bohatera, który był gotów oddać swoje życie za ojczyznę. Śmierć w obronie ojczyzny była jednym z ideałów romantycznych. Kolejnym bohaterem Mickiewicza, który poświęcił swoje życie dla ojczyzny był Konrad Wallenrod. Bohater ten wzrastał pod wpływem patriotycznych pieśni poety litewskiego. Postanowił w pojedynkę walczyć przeciw Niemcom. Użył podstępu i dostał się na dwór niemiecki. Odrzucił miłość Aldony, aby działać jako sabotażysta. Kolejny z bohaterów musiał dokonać wyboru – wybrać jedną miłość, aby poświęcić jej całe swoje życie.

Bohaterem, który skupia w sobie zarówno miłość do ojczyzny jak i miłość do ludzi, jest Konrad z III części “Dziadów”. Dopuszcza się on kłótni z Bogiem, aby poznać przyszłość swojego narodu. Żąda od Boga władzy nad duszami, aby mógł odmienić historię, ocalić swoją ojczyznę i życie wielu ludzi. Nie rezygnuje z jednej miłości na rzecz innej, lecz znajduje ich cechę wspólną – dobro narodu.

Zupełnie odmiennym od wymienionych rodzajem miłości jest miłość partnerska. Kochać kogoś, to widzieć w nim cuda dla innych niedostrzegalne. Przykładem takiego spojrzenia na drugiego człowieka jest miłość Stanisława Wokulskiego do Izabeli z “Lalki” Bolesława Prusa. Wokulski wyobraża sobie Izabelę jako ideał, nie dostrzega jej wad ani wyrachowania. Poświęca całe swoje życie, aby zostać zauważonym przez Izabelę, jednak ona nie odwzajemnia jego uczuć. Staje się to przyczyną załamania i w konsekwencji klęski bohatera. Nieszczęśliwa miłość zawsze zostawia głębokie rany w psychice człowieka, powoduje kryzys zaufania. Dalsze losy Wokulskiego nie są znane, można jednak przypuszczać, że popełnił on samobójstwo. Utracił on cel swojego życia, więc chciał je zakończyć. Miłość partnerska prowadzi jednak częściej do uszczęśliwienia człowieka. Miłość odwzajemniona staje się natchnieniem dla pisarzy i poetów. Właśnie o tej miłości napisał Bolesław Prus: “Miłość jest radością świata, słońcem życia…”. Przykład głębokiej i odwzajemnionej miłości został przedstawiony przez Michała Bułhakowa w powieści “Mistrz i Małgorzata”. Ukazuje ona jak daleko może posunąć się kobieta w imię miłości. Małgorzata zgadza się poświęcić duszę Szatanowi, zostać wiedźmą, aby tylko zobaczyć swojego ukochanego. Rezygnuje z nieba w imię miłości i osiąga swój cel. Jej miłość zostaje nagrodzona – może spędzić wieczność w spokoju wraz ze swoim ukochanym. Była gotowa oddać wszystko, co posiadała, ponieważ miłość jest najcenniejszą wartością na ziemi.

Ostatnim rodzajem miłości, niejako skupiającym w sobie wszystkie pozostałe, jest miłość człowieka do Boga. Według teologii chrześcijańskiej Bóg wymaga od człowieka na ziemi tylko jednego – Miłości. Jedno z najbardziej wyraźnych świadectw o miłości i zaufaniu człowieka do Boga odnajdujemy w Piśmie św., w księdze Hioba. Hiob do końca zawierzył Bogu, ponieważ wiedział że jego miłość będzie wynagrodzona. Cierpliwie znosił wszelkie próby Szatana i ani przez chwilę nie przestawał ufać Bogu – kochał. Właśnie za tę miłość Bóg hojnie go wynagrodził. Innym człowiekiem wynagrodzonym przez Boga za swoja miłość był św. Franciszek z Asyżu. Porzucił on życie bogacza, aby zawierzyć Bogu. W swoim hymnie pochwalnym woła: “Panie, uczyń mnie narzędziem swojego pokoju!”; oddał się Bogu cały, a on wynagrodził mu to, pozwalając jego wspólnocie ogarnąć całą ziemię. Podobna historia jest ukazana w “Legendzie o św. Aleksym”. Aleksy również zrezygnował ze “szczęśliwego” bogatego życia, aby oddać się Bogu. Bóg za to obdarzył go niezwykłą śmiercią, pełną cudów i tajemnic. Bohaterowie ci pokochali Boga do końca, a On nagrodził ich miłość tak, jak na to zasłużyli.

Miłość stanowi więc sens i cel życia człowieka. Człowiek bez miłości nigdy nie będzie w pełni szczęśliwy, a świat bez miłości wkrótce przestałby istnieć. Człowiek został stworzony, aby nauczył się kochać, jednak nie każdy potrafi odwzajemnić daną mu miłość. Św. Franciszek ujął tę myśl w zdaniu “Miłość nie jest kochana”, jednak nie jest to zniechęcenie do miłości. Przeciwnie, ponieważ właśnie kochając, uczymy miłości innych. Pozostało więc już tylko powtórzyć za słowami wiersza ks. Twardowskiego – “Śpieszmy się kochać ludzi, tak szybko odchodzą…”.

AdiT

Obieg materii w przyrodzie dokonuje się dzięki cyklom środowiska, czyli związkom między elementami ekosystemu zachodzącymi cyklicznie i wpływającymi na przemiany biogeochemiczne. Za podstawowe cykle środowiska uważa się obiegi: wody, węgla, azotu i fosforu oraz fotosyntezę.
Znajomość zachodzących cyklicznie przemian jest konieczna dla racjonalnej przebudowy i projektowania nowych ekosystemów, dla przewidywania skutków wprowadzania do powtórnego obiegu odpadów (surowców wtórnych) oraz wspomagania naturalnych obiegów składników (np.glebowych – przez stosowanie nawożenia).

Obieg wody

Obieg wody w przyrodzie (krążenie wody) to zamknięty cykl odbywający się pod wpływem działania energii słonecznej i siły grawitacji. Głównymi elementami składowymi cyklu są opady atmosferyczne, spływy wód i parowanie.
Na skutek parowania powstają chmury, uwalniające ze swojej struktury, w zależności od warunków atmosferycznych, krople wody lub kryształki lodu. Te w postaci opadów osiągają powierzchnię lądów (20% całości opadów) lub oceanów (80%), skąd część tych wód znów paruje bezpośrednio do atmosfery. Pozostała część opadów na lądzie spływa do mórz i oceanów (odpływ powierzchniowy) lub dostaje się do gleby. Ta część, która infiltruje w grunt, zostaje pobrana przez układy korzeniowe roślin lub dostaje się do wód gruntowych i odpływa wraz z nimi (odpływ podziemny) do podziemnych lub powierzchniowych zbiorników wodnych, rzek, bagien itp. Woda nieustannie paruje z powierzchni otwartych akwenów, jak również z gleby (ewaporacja) i roślin (transpiracja). Znajdująca się w atmosferze para wodna, osiągając stan nasycenia w określonych warunkach pogodowych, kondensuje i tworzy mgły lub chmury. W ten sposób cykl obiegu wody zostaje zamknięty.

Obieg węgla

Drugi z podstawowych cykli biochemicznych to obieg węgla. Bierze w nim udział węgiel w postaci atomowej lub w różnych związkach. Obieg ten polega na wymianie głównie dwutlenku węgla z atmosferą ziemską. Dwutlenek węgla biorący udział w wymianie pochodzi przede wszystkim z oceanów, gdzie jest go około 16 razy więcej niż w atmosferze. Powstaje również w procesach termicznego rozkładu surowców energetycznych (spalanie, wydobywanie się w czasie erupcji wulkanów i gorących źródeł oraz w procesach oddychania organizmów żywych. Najbardziej zaskakujące jest to, że prawie 90% przemian, związanych z oddychaniem, jest udziałem glonów żyjących w oceanach. Ogółem roślin, wiążąc 160 mld ton węgla, wytwarzają 400 mld ton tlenu w ciągu roku na obszarze całego globu.

Mechanizm łańcuchów pokarmowych powoduje przejmowanie zasobów węgla zgromadzonych w roślinach przez organizmy zwierzęce. Procesy metaboliczne, towarzyszące procesom życiowym roślin i zwierząt, powodują usuwanie pewnych ilości związków węgla. Natomiast szczątki jednych i drugich, podlegają procesą mineralizacji, są źródłem powstawania dwutlenku węgla. W tego typu procesach powstaje kompost, próchnica użyźniająca glebę, a także złoża torfu. Podobne przemiany, lecz w innych okresach i warunkach geologicznych, towarzyszyły powstawaniu złóż węgla kamiennego oraz brunatnego, jak również ropy naftowej.

Obieg azotu

Zachowaniu równowagi azotowej między biosferą a atmosferą sprzyjają cykliczne przemiany związków azotu w biosferze. Polegają one na:

wiązaniu przez bakterie azotu cząsteczkowego znajdującego się w atmosferze
przyswajaniu przez rośliny związków azotu, takich jak azotany i amoniak (w powiazaniu z syntezą białek)
uruchomieniu mechanizmów łańcuchów pokarmowych rośliny-zwierzęta
wyzwalaniu do atmosfery wolnego azotu z wydalin i obumarłych organizmów
Procesy te, będące wynikiem działania mikroorganizmów, następują zarówno w glebie, jak i w wodach.

Obieg fosforu

Obieg fosforu w przyrodzie jest związany z dwoma biogeochemicznymi cyklami przebiegającymi głównie w zbiornikach wód morskich i oceanicznych oraz na lądzie w glebie.

Fosfor znajdujący się w glebie jest przyswajany przez bakterie fosforowe, przetwarzające związki organiczne fosforu, i w ten sposób udostępniany roślinom i zwierzętom. Z kolei głównym źródłem tych związków są rozkładające się tkanki roślinne i zwierzęce oraz dostające się do gleby produkty wydalania.

Analogiczną rolę do tej, którą w obiegu glebowym spełniają bakterie, w obiegu wodnym spełnia plankton, znajdujący się w łańcuchu pokarmowym ryb i innych organizmów wodnych. Około 1% fosforu z obiegu wodnego dostaje się do obiegu glebowego wraz z rybami odławianymi przez człowieka i ptactwo wodne. Tu niebagatelną rolę spełnia guano ptactwa wodnego, gdyż np. u wybrzeży Peru ptactwo odławia tysiąckrotnie więcej ryb niż rybacy.

Produkty rozpadu organizmów morskich opadają na dno zbiornika, wypadając w ten sposób w znacznej masie z obiegu. Produkty procesu osadzania, mającego już miejsce od kilkuset milionów lat (osady fosforytów występują w warstwach paleozoiku oraz w bardziej nam współczesnyh skałach osadowych z okresu kredy i trzeciorzędu), były również wykorzystywane przez człowieka jako naturalne nawozy fosforowe. Obecnie służą głównie do uzyskiwania kwasu fosforowego jako surowca do produkcji fosforowych nawozów sztucznych. Te z kolei uzupełniają straty fosforu w glebie powodowane uprawami – co można uznać za świadomą ingerencję człowieka w celu uzupełnienia łańcucha pokarmowego w cyklu glebowym.

Brak umiaru w nawożeniu może jednak powodować wymywanie nadmiaru nawozów sztucznych z gleb do wód. Kierowanie przez przemysł i gospodarstwa domowe do ścieków związków fosforu (również fosforanów z proszku do prania) dodatkowo daje znaczny nadmiar fosforu w wodach. Cykle obiegu tego pierwiastka muszą zatem być świadomie sterowane i wspomagane dodatkową działalnością człowieka.

Fotosynteza

Ostatni z ważnych do zaprezentowania cykli biochemicznych to fotosynteza – proces zachodzący w środowiskach lądowym i wodnym pod wpływem światła. Proces ten mogą realizować rośliny zielone wyposażone w chlorofil i niektóre bakterie zawierające bakteriochlorofil. Fotosynteza decyduje o życiu na Ziemi, dostarczając tlenu i znaczących ilości związków organicznych (około 100 mld ton rocznie) rozkładanych w procesie oddychania komórkowego.

Fotosynteza rozpoczyna się od rozkładu cząsteczek wody na wodór i tlen pod wpływem energii słonecznej (fotolizy). Wodór jest wykorzystywany do budowy związków organicznych powstających z udziałem dwutlenku węgla, tlen uwalnia się do atmosfery. Dosyć skomplikowane przemiany biochemiczne prowadzą do uzyskiwania monosacharydów, aminokwasów i kwasów tłuszczowych, które z kolei ulegają dalszym przemianom na polisacharydy, białka i tłuszcze. Symboliczne równanie przemiany można zapisać jako:

6CO2 + 6H2O + fotosynteza __> C6H12O6 + 6O2
W procesie fotosyntezy rośliny zielone absorbują zaledwie 40 do 50% docierającej do nich energii, przetwarzając z tego najwyżej 1 do 5% na energię związaną w związkach chemicznych. Na własne potrzeby wykorzystują 10 do 50% tych związków (rozkładając je w procesie oddychania). W ten sposób średnio tylko 2% początkowo zaabsorbowanej energii słonecznej pozostaje do dyspozycji takich organizmów (konsumentów i reducentów), które bezpośrednio nie są zdolne do wykorzystywania jej w swoich procesach życiowych.

Obieg siarki

Do cykli biochemicznych przebiegających w znacznie mniejszym zakresie można zaliczyć obieg siarki w przyrodzie.

Siarka stanowi 0,05 do 0,1% skorupy ziemskiej. Jest ona istotnym składnikiem białek w organizmach żywych. Występuje również w węglu kamiennym i innych minerałach, ropie naftowej, glebie oraz powietrzu. W tym ostatnim ilość jej niepokojąco wzrosła na skutek działalności przemysłowej, a przede wszystkim spalania paliw (85% wszystkich związków siarki w środowisku). W wodach siarka występuje głównie w postaci siarczanów pochodzących ze ścieków, opadów atmosferycznych i wód kopalnianych.

W procesie obiegu siarki w przyrodzie aktywną rolę odgrywają bakterie siarkowe, wiążące dwutlenek węgla. Energię do tego wiązania uzyskują w procesie utleniania siarkowodoru i siarki w czasie chemosyntezy i fotosntezy. Proces utleniania prowadzi z siarkowodoru poprzez siarkę atomową do dwuwartościowych jonów SO42-. Inne bakterie prowadzą proces redukcji anaerobowej siarczanów do siarkowodoru. Działają również takie szczepy bakterii, które aerobowo utleniają siarczki do siarczanów.

Ekosystem

Omówione cykle biogeochemiczne w swojej istocie opierają się na obiegu masy – materii pod wpływem energii. Zauważył to w 1935 r. angielski botanik A. Tensly, wprowadzając termin ekosystem na określenie podstawowej jednostki funkcjonalnej w przyrodzie, opartej na układzie złożonym z biocenozy i jej biotopu. Biotop to środowisko życia organizmów roślinnych i zwierzęcych, będące elementem powierzchni ziemi lub zbiornika wodnego. Określony biotop odróżnia się od innych warunkami abiotycznymi (składem gleby, ukształtowaniem terenu, klimatem, składem chemicznym wód itp.).

Organizmy zamieszkujące ekosystem mają do wypełnienia określone role. Są tam producenci, przetwarzający wychwytywaną energię słoneczną na związki organiczne, konsumenci, zużywający te wytworzone związki, i reducenci, umożliwiający mineralizację substancji organicznej. Rola wszystkich sprowadza się do zapewnienia obiegu materii przez łańcuchy pokarmowe. Jeden organizm jest pożywieniem dla drugiego. Ta zależność panowała we wszystkich okresach geologicznych Ziemi, co doprowadziło do ustalenia się równowagi w ekosystemach i między nimi.

Na zmiany czynników abiotycznych ekosystemy reagowały czynnie, dążąc do wyeliminowania zmian lub same się przebudowując. Zakłócenia w równowadze wprowadziła dopiero działalność przemysłowa człowieka, który produkuje i stosuje detergenty, środki ochrony roślin czy trudno rozkładalne tworzywa sztuczne. Działalność ta eliminuje wyspecjalizowane w przerobie odpadów mikroorganizmy, które giną z powodu trującego dla nich środowiska lub braku pokarmu

Działalność ludzka w powiązaniu z podsystemami środowiska naturalnego (atmosferą, litosferą i hydrosfera) i wszystkimi ekosystemami, które objęte są tą działalnością, tworzy ekosystem globalny.
Świadome i racjonalne współdziałanie z siłami przyrody wpływające na stan środowiska powinno być spowodowane dążeniem do utrzymania równowagi ekologicznej. Równowaga może być osiągnięta przez zachowanie samoregulacji ekosystemów – kiedy szybkość antropogenicznych oddziaływań jest dostosowana do tempa dopasowywania się środowiska naturalnego do tych zmian – lub przez zastosowanie środków technicznych. W tym drugim wypadku wytworem działalności ludzkiej może stać się środowisko sztuczne. Jest ono reprezentowane przez duże miasta, kompleksy miejsko-przysłowe, obszary o intensywnej produkcji rolnej lub hodowli. Dostosowywanie terenu do określonych funkcji jest kształtowaniem środowiska, w którym najważniejsze zagadnienia są związane z racjonalnym użytkowaniem, i ochroną środowiska. Tymi zagadnieniami zajmuje się również inżynieria ekologiczna.

Utrzymywanie globalnej równowagi ekologicznej w wypadku zastosowania dużej ilości środków technicznych nie jest możliwe, gdyż przeciwdziałając jednym zagrożeniom tworzy się napięcia w innych miejscach, a dodatkowo rosnące koszty związane z ochroną środowiska mogą przekroczyć poziom akceptowalny przez społeczeństwo. Ideałem są działania zgodne z zasadą “przestrzennej jakości Ziemi”, to znaczy takie, które obejmują biocenozy i ekosystemy na dużych obszarach (reprodukcja zasobów naturalnych towarzysząca eksploatacji ekosystemów) przy funkcjonowaniu samoregulacji ekosystemów.

Wypływasz wkrótce na rejs? Wpadasz już powoli w panikę co zabrać? To przeczytaj poniższy tekst…

Po pierwsze, niezależnie od pory roku, weź ze sobą dobry sztormiak. Zapomnij o jakichkolwiek sztormiakach z PCV! Będzie ci w nim zimno i mokro. Morze to nie śródlądzie, gdzie można zawinąć w ciągu 1 godziny do portu i wysuszyć rzeczy. Druga sprawa – ciepłe swetry, spodnie i skarpetki. Na Bałtyku nawet w czerwcu czy lipcu potrafi być zimno jak ch…olera i może padać grad (sam to przeżyłem…). Przyda się także czapka, zarówno ta z daszkiem, jak i ta wełniana na nocne wachty.

Co do tzw. “dupereli”, które powinniście zabrać, to lista jest raczej długa, więc wymienię tylko niezbędne przedmioty: latarka + baterie, nóż tudzież scyzoryk, otwieracz do konserw (jeśli nie chcecie sobie tępić noża…), dobra książka (koniecznie!!! Polecam “Znaczy Kapitan” Karola Borchardta- świetnie spędza się przy niej czas, gdy na pokładzie zawiewa nudą), długopis (ileż to razy wypisał się długopis do wypełniania dziennika pokładowego… a i list do ukochanej/ukochanego przydałoby się napisać). Radzę się także dowiedzieć, czy jacht jest wyposażony np. w turystyczną lodówkę, która wspaniale umila życie. I koniecznie dowiedzcie się o GPS (Global Positioning System, czyli niezastąpiony system namierzania satelitarnego). Bez niego płynięcie gdziekolwiek jest cholernie trudne. To (prawie) niezastąpione urządzenie. Oczywiście zawsze można posłużyć się sekstantem i zliczyć pozycję z słońca lub gwiazd, ale jest to stara i prawie zapomniana metoda.

Co do prowiantu… Nie kupujcie surowego mięsa. Po pierwsze – bez lodówki szybko się wam popsuje, a po drugie – nikomu nie będzie chciało się go przyrządzać. Kupcie dużo wody mineralnej i parę butelek soku do rozcieńczania – napój sprawdza się znakomicie. Poza tym chleb (w ilości wystarczającej – nie pytajcie mnie ile, bo nie wiem ile zjecie), suchą wędlinę (np. salami, suchą kiełbasę), pół metra sera (tak, tak, pół metra… Nikt z załogi nie wiedział ile waży kawałek, który chcielibyśmy kupić, więc poprosiliśmy o pół metra. Trzeba było widzieć minę sprzedawcy), zupki w proszku (dużo!!!), masło lub margaryna (ale koniecznie w plastikowym pudełeczku), trochę warzyw (pomidory, cebula, ogórki…), owoce (jabłka, pomarańcze…), konserwy (jeżeli ni spożywacie ich na surowo, zawsze można otworzyć takową, położyć na niej plasterek sera i podgrzać na gazie. Pychota!!!), rybki w puszce, kisiel (!!!), dużą paczkę herbaty ekspresowej, a do tej herbaty parę kropel rumu na rozgrzanie. No i to byłoby chyba na tyle… Stopy wody pod kilem!

–
PS. Oczywiście powyższy tekst dotyczy małych, czarterowanych jachtów. Wiadomo, że jeśli płyniecie na np. Pogorii to nie musicie się martwić o prowiant.

PRAWO I WŁADZA

Obie te kwestie są bardzo ważne dla kultury Celtów, ale nie ma o nich wielu wiadomości. Wiadomo, że władza w pełnym słowa tego znaczeniu została w pełni ukształtowana dopiero w połowie I tysiąclecia p.n.e. Przedtem zapewne również w jakiejś formie istniała, ale z całą pewnością nie była ona silna. Pierwotne łowiecko – zbierackie społeczeństwo praceltyckie nie potrzebowało dobrego władcy, gdyż nie było wielu spraw którymi mógłby się on zajmować. Instytucja stałego przywódcy pojawiła się dopiero w momencie, kiedy myśliwi stali się rolnikami. Spowodowało to daleko idące zmiany. Ludzie zmienili swój tryb życia z koczowniczego na osiadły. Zaczęli wznosić domy z drewna i uprawiać własną ziemię. Miło to swoje wielkie zalety ale miało też wady. Najważniejszą z wad była konieczność prowadzenia wojen i odpierania najeĽdĽców. Właśnie to było powodem wykształcenia się instytucji przywódcy, który kierował wyprawami. Łatwo stwierdzić, że wojny były ludziom (jak na ironię) potrzebne do przetrwania. Ziemia po kilku latach użytkowania rolniczego nie nadawała się do dalszej eksploatacji więc rolnicy pozostawiali ją naturze aby się odrodziła i musieli przenosić się w inne miejsca. Z tym nie było problemu do czasu kiedy na terytorium plemienia zostały same nieużytki. Wtedy dla własnego przetrwania należało napaść na sąsiadów. Jeżeli wypad się udał to plemię napadające przetrwało, jeżeli nie to przeżyli obrońcy. Zwycięstwo zaś w znacznej mierze zależało właśnie od dobrego wodza. W czasach tak odległych wódz z powodu niskiej zamożności społeczności nie wyróżniał się znacznie od typowego rolnika. Nie był od niego bogatszy. Panowała równość. Sytuacja uległa zmianie w epoce brązu. Wtedy to plemiona protoceltyckie rozpoczęły wędrówki w poszukiwaniu lepszych ziem. Napadali po drodze na plemiona sąsiednie i czasem nawiązywali z nimi kontakty handlowe. W tym momencie pojawili się ludzie wyspecjalizowani w pełnieniu konkretnej funkcji. Społeczeństwo, dotychczas w miarę równe zaczęło dzielić się na stany. Szybko wykrystalizowała się szlachta, jako warstwa rządząca i uprzywilejowana, wojownicy, pełniący funkcje obrońców i agresorów. Reszta ludzi stała się dostarczycielami dóbr dla tych warstw. Nie należy zapominać o jeszcze jednej bardzo ważnej wśród Celtów grupie społecznej. Tworzyli ją kapłani, druidzi. Byli oni nauczycielami i mistrzami wiedzy, którą przekazywali uczniom w formie ustnej. Służyli także za wróżbitów i ludzi odprawiających obrzędy. Ta drabina społeczna uległa (zwłaszcza w swej najniższej warstwie) dodatkowym podziałom. Powstali kupcy, wyspecjalizowani rzemieślnicy itd. Tak wielkie podziały zaistniały jednak dopiero póĽniej, już w zaawansowanej epoce żelaza.

Z przekazów historyków starożytnych można wyczytać, że ludzie podlegli nie cieszyli się wcale daleko idącą wolnością. Byli oni wyzyskiwani i często traktowani niemal jak niewolnicy, ale w zamian za ochronę. Jeżeli jednak władca nie spełniał swoich obowiązków zostawał usunięty właśnie przez tych najmniej znaczących ludzi. Podobna sytuacja miała miejsce również kiedy sprawujący rządy odniósł jakieś ciężkie obrażenia ciała (np. stracił dłoń, rękę itp.). Zgodnie z celtyckimi obyczajami sprawować urząd mogli jedynie ludzie całkowicie zdrowi, taki władca zostawał również usunięty. Wyższe warstwy społeczne zajmowały się również stanowieniem prawa. Najwyższą karą wśród Celtów było spalenie żywcem. Za inne przewinienia również groziły wysokie kary, często brutalne. Zmienność władzy, która często przechodziła z rąk do rąk wymuszała nawet od najbardziej wpływowych obywateli przestrzeganie prawa. Musieli oni liczyć się z tym, że władzę po nich obejmą ich wrogowie, którzy będą chcieli ich zniszczyć. Szczególnie ważne decyzje zapadały jednak nie pod wpływem jednostki, ale na zgromadzeniu, szczególnie jeżeli sprawa dotyczyła problemów międzyplemiennych, dotykających wielką grupę ludzi. Szczególnie często tego typu obrady miały miejsce podczas wypraw wojennych.

KOBIETA I JEJ PRAWA

W przeciwieństwie (od wysoko rozwiniętej w tym względzie) cywilizacji Wikingów, Celtowie nie wypracowali w swojej kulturze czegoś takiego, jak równouprawienie kobiet. Kobieta w celtyckim społeczeństwie spełniała bardzo podobne zadania, jak w większości innych krajów. Oznacza to, że do jej obowiązków należało zajmowanie się domem, gotowaniem pracą na roli, opieką nad dziećmi itd. Nie oznaczało to jednak całkowitego wyłączenia kobiet z życia społecznego, to występowało rzadko. Zdarzyło się nawet, że na czele antyrzymskiego powstania w Brytanii stanęła właśnie kobieta, dodatkowo królowa. Do tak wysokiej pozycji kobiety dochodziły jednak niezbyt często. Zwykle żyły w cieniu swoich mężów. Bardzo ciekawe zwyczaje posiadali Celtowie jeżeli chodzi o małżeństwo. Początkowo wybrańcy łączyli się tylko na rok próbny, jeżeli w tym czasie przypadli sobie do gustu to łączyli się na resztę życia, jeżeli nie to szukali szczęścia w ramionach kogo innego. Po śmierci któregoś z małżonków, drugie dziedziczyło cały majątek na własność. Kobiety lubiły się stroić, ale nie nosiły szczególnie wyszukanych ubiorów. Zwykle zakładały długie tuniki sięgające do kostek i przepasane kawałkiem sznurka lub tasiemki. Nosiły również ozdoby z różnych metali lub kamieni szlachetnych oraz używały perfum. Szczególnie wielką rolę przywiązywano do włosów. Były one zawsze poukładane w fantazyjne fryzury i dobrze zadbane.

DOM

Jak już wcześniej wspominałem pierwsze protoceltyckie plemiona były zwykłymi ludami koczowniczymi. Nie posiadały one domów w pełnym tego słowa znaczeniu, ale mogły używać jakiś rodzaj namiotów lub po prostu wykorzystywać naturalne kryjówki. Pierwsze domy pojawiły się razem z przybyciem rolnictwa i właściwie ich budowa i sposób konstrukcji nie uległ zmianie aż do końca ery Celtów. Typowy dom celtycki wznoszony był z drewna. Jego ściany wykonane były z łączonych ze sobą bali drewna, natomiast dach pokrywano strzechą ze słomy lub sitowia. Dach był mocno spadzisty i jego koniec często schodził bardzo blisko ziemi. Rzadziej zdarzały się domy o ścianach wykonanych z plecionki spojonej gliną. Dom celtycki występował zasadniczo w dwóch kształtach: okrągłym lub prostokątnym. Wnętrze domów wyposażone było dość bogato jak na tamtą epokę. Znajdowały się tam lniane lub wełniane kolorowe narzuty, stoły (dosyć niskie) o podłużnym kształcie, służące do spożywania wspólnie posiłków. W skład diety celtyckiej wchodziło zwykle dużo produktów zbożowych, najczęściej z owsa lub pszenicy, a także jaja, mięso ze zwierząt upolowanych lub hodowanych, mleko i miód wybierany z barci. Rzadziej pojawiały się w jadłospisie warzywa. Na dworach posiłki z wyżej wymienionych składników, a także importowanych przybierały często rozmiary wielkich uczt których tradycja przetrwały jeszcze długo w Irlandii i Szkocji. Dom celtycki, jak zwykle w tym okresie był miejscem mrocznym. Nie posiadał okien, a jedynym otworem były drzwi wejściowe. Z tego powodu stosowano do jego oświetlenia wiele różnorakich lamp wykonywanych najczęściej z łoju lub wosku, czasem z sitowia. PóĽniej zaczęto stosować także lampy oliwne. Celtowie byli narodem bardzo czystym. Na porządku dziennym były kąpiele. Specjalnie dla tego celu przy większości domostw istniały małe baseniki wielkości mniej więcej zwykłej wanny. Najważniejszym celem domu było oczywiście zapewnienie schronienia, ale nie był to cel jedyny. Wokół domu koncentrowało się całe życie rodzinne. Celtyckie domy nie były zwykle zbyt duże i przeważnie służyły tylko jednaj rodzinie, składającej się jednak z wielu pokoleń mieszkających wspólnie.

UBIÓR

Strój większości Celtów nie był wyszukany. Kobiety zwykle wkładały na siebie zwykłe długie suknie, sięgające aż do kostek, często jednak pięknie barwione, natomiast mężczyĽni spodnie i ubrania przypominające kurtki, na które często zarzucano płaszcze zapinane z przodu. Ubrania najczęściej wykonywane były z lnu lub wełny. Ważnym elementem wyglądu Celta były włosy. Wielką wagę do ich ułożenia przywiązywały zarówno kobiety jak i mężczyĽni. Włosy z tego powodu często były myte i układane w skomplikowane fryzury. Zamożniejsi mieszkańcy społeczności do swego codziennego stroju dołączali również piękną biżuterię, niejednokrotnie wykonywaną ze złota lub srebra. Mniej zamożni obywatele używali wykonanej z brązu lub miedzi. Często noszono pierścienie, naszyjniki i bransoletki oraz tzw. fibule, rodzaj zapięcia podobnego do agrafki. Wraz z narastaniem wymiany handlowej do stroju zaczęły przenikać elementy pochodzące z importu. Kobiety posługiwały się lustrami, wykonanymi z dokładnie wypolerowanej blachy. W powszechnym użyciu były również grzebienie z kości lub metalu oraz pewien rodzaj kosmetyków. Takie elementy zbytku nie były jednak zbyt powszechne.

Zupełnie inne stroje nosiła wysoka arystokracja. Nie miały one nic ze skromności ubrań zwykłych ludzi. Arystokracja często przystrajała się w pięknie barwione i fantazyjnie haftowane ubrania, niejednokrotnie ozdabiane dodatkowo za pomocą szlachetnych kamieni lub pasemek złota oraz importowanego jedwabiu. Materiałem jednak do ich produkcji pozostawał jednak zwykle len.

Ubiór mężczyzn zmieniał się w momencie prowadzenia działań zbrojnych. Wojownicy zwykle nie posiadali pancerzy, ani innych broni defensywnych z wyjątkiem tarczy. Mimo tego znane są z wykopalisk zbroje wykonane najczęściej z brązu lub żelaza, misternie wykonane i podkreślające anatomię wojowników. Czasem nosili oni również hełmy, zwykle w kształcie stożka, czasem ozdobione inkrustacjami lub wyrostkami o różnych kształtach, bez ochrony na nos. Tarcze celtyckie wykonywane były zazwyczaj z drewna, wzmacnianego na środku za pomocą metalu chroniącego dłoń. Zazwyczaj były one podłużnego kształtu i sięgały wojownikowi od kolan po szyję. Tarcze raczej rzadko były w jakiś sposób zdobione. Zwykle jedyną bronią ofensywną stosowaną przez Celtów był miecz. Początkowo z brązu a póĽniej wykonywany z żelaza. Miecze były dosyć długie i często charakteryzowały się pięknie zdobionymi rękojeściami. Konnica bardzo często stosowała włócznie, których czasem używali również piechurzy. Rzadziej spotykało się inne bronie takie jak np. topór, czy łuk, chociaż w niektórych grobach było znajdywane wyposażenie łucznika.

HANDEL

Celtowie, aby uzyskać dostęp do przedmiotów zbytkownych lub nie występujący na ich terytorium zmuszeni byli do prowadzenia wymiany handlowej. Było to zajęcie na tyle opłacalne, że już wkrótce kupcy zajmujący się tym zaczęli gromadzić w swoich rękach wielkie bogactwa. Dla potrzeb handlu Celtowie bardzo szybko rozpoczęli bicie monet. Odbyło się to wcześniej niż w innych częściach Europy (wyłączając z tego Rzym, Grecję itp.). Monety celtyckie miały jednak wartość kruszcową i dlatego, aby uzyskać często żądaną cenę należało je rozdrabniać na kawałki. Szczególnie często na monetach pojawiały się symbole kłosa lub jeĽdĽca na koniu, rzadziej przedstawiano konkretne osoby. Głównymi partnerami handlowymi Celtów byli mieszkańcy basenu Morza ¦ródziemnego. Handlowali z Rzymem, Grecją (szczególnie produktami ceramicznymi), ale również z Egiptem i Fenicją, na co wskazują znaleziska. Wymiana jednak nie dotyczyła wyłącznie towarów. Znacznie ważniejsze dla rozwoju cywilizacyjnego Celtów było przejmowanie od partnerów handlowych ich osiągnięć w dziedzinie obróbki metali, złotnictwa, uprawy roli, hodowli itd. Przypuszcza się jednak, że wszystkie te osiągnięcia w formie pierwotniej wcale nie trafiły do rąk celtyckich poprzez handel. Gęste lasy porastające Europę uniemożliwiały prowadzenie handlu, a ich niebezpieczeństwa odstraszały kupców. Dlatego znacznie bardziej prawdopodobne jest, że początkowo wymiana osiągnięć odbywała się na zasadzie przekazywania ich sobie miedzy plemionami. Dodatkowym czynnikiem rozwoju cywilizacyjnego były najazdy plemion wyżej zaawansowanych technologicznie. Przypuszcza się, że właśnie w taki sposób Celtowie wkroczyli do epoki żelaza. Głównym obiektem wymiany handlowej były produkty produkcji rzemieślniczej, szczególnie metalurgicznej, a także surowce, szczególnie rudy metali.

Groby i ich rodzaje

Groby celtyckie są właściwie najważniejszym Ľródłem wiadomości dotyczącym kultury i sztuki celtyckiej. Właśnie za pomocą kształtu grobów i rodzaju pochówków udało się podzielić czas trwania cywilizacji celtyckiej na okresy. Pierwszym z nich była tzw. kultura Únětice, której nazwa pochodzi od miejscowości, gdzie odnaleziono jej ślady. Jej pojawienie się było spowodowane najazdem na Europę dwóch plemion. Jedno z nich przybyło z Półwyspu Iberyjskiego, a drugie prawdopodobnie ze stepów miedzy Karpatami, a Kaukazem. ¦wiadczą o tym właśnie groby arystokracji występujące w dwóch rodzajach. W pierwszym z nich znajdowano pozostałości ekwipunku łucznika, natomiast w drugim metalowe noże i toporki. Taki stan trwał do ok. 1500 r. p.n.e. Wtedy jako groby zaczęły pojawiać się tzw. tumulusy, stanowiące rodzaj kurhanu pod którymi składano bogatych zmarłych razem z przedmiotami zabieranymi w ostatnią drogę. Sposób wykonania tych przedmiotów świadczy o kontaktach Celtów z Egiptem i Sumerami, a niektóre z nich różnią się tak bardzo od reszty świata, że dowodzą istnienia lokalnych ośrodków metalurgicznych. Po tej kolturze, ok. 1000 roku p.n.e. pojawiła się tzw. kultura pól popielnicowych. Charakteryzowała się ona całkowitym odwróceniem rytuałów pogrzebowych. Zwłoki palono i umieszczano na wspólnym cmentarzysku, nie występowały kurhany. Zmarłym wkładano jednak do grobów przedmioty. Ta kultura ok. 700 r. p.n.e. została zastąpiona przez kulturę Hallstatt. Właściwie nie uległo zmianie większość rytuałów pogrzebowych, tyle tylko, że Celtowie wkroczyli właśnie w erę żelaza. Ciekawe są jednak wczesne groby arystokracji z tego okresu. Powrócono bowiem wtedy do obrzędów kultury tumulusów. Jednak jeden element nie pasował do reszty.

Pojawiło się stosowanie wozów pogrzebowych, na których składano zwłoki. Przypuszcza się powszechnie że zwyczaj ten przejęli Celtowie od plemienia Cymmerian, zamieszkującego stepy rosyjskie. W tym właśnie okresie zostali oni zmuszeni przez Scytów do opuszczenia swych ziem i wędrówki na zachód. pojawienie się ich zwyczajów może stanowić dowód, że podbili oni Celtów, tworząc arystokrację plemienną.
Z tego okresu pochodzi grób z miejscowości Hochdorf w Niemczech. Znaleziono tam między innymi piękne trzewiki i sztylet, inkrustowane złotem, wiele naczyń metalowych co świadczy wyraĽnie, że był to grób bogatego księcia. Cała komora grobowa obita była dodatkowo tkaniną o żywych barwach. PóĽniej to Celtowie przeprowadzili wielki marsz na Europę Zachodnią, którą opanowali prawie całą i sposób pochówku pozostał właściwie nie zmieniony do końca ich panowania.

Kromlechy

Kromlechy, nazywane również czasem dolmenami są budowlami dosyć zagadkowymi. Nie wiadomo z całą pewnością czemu miały one konkretnie służyć. Kromlechy zbudowane są zawsze z trzech gigantycznych kamieni, z których dwa tworzą podpory dla trzeciego, położonego na nich. Budowle te zawsze otwarte są w kierunku wschodnim, co wskazywać może na ich związek z kultem solarnym. Często otoczone były również kamiennym kręgiem. Nazwę kromlech można przetłumaczyć na dwa różne sposoby. Pierwszy z nich to po prostu “wygięty kamień”, ale następny to “kamień Croma”. Mogło to oznaczać, że był to rodzaj ołtarzy ofiarnych poświęconych temu bóstwu. Istnieje jeszcze hipoteza, że były to rodzaje grobowców, gdyż pod każdym z nich znaleziono szczątki ludzkie, ale możliwe jest, że chowano tam ofiary poświęcane bogowi lub godnych tego wybrańców i była to tylko dodatkowa funkcja kromlechów.

ARCHEOLOGICZNE ŚLADY CELTÓW

Badania archeologiczne dotyczące Celtów rozpoczęły się bardzo wcześnie. Już Napoleon III, opracowując Historię Juliusza Cezara rozpoczął prace wykopaliskowe, aby prześledzić jego posunięcia podczas wojny w Galii. Uzyskane w ten sposób materiały wiele wniosły do dzisiejszego sposobu przyjmowania kultury celtyckiej. Należy pamiętać jednak jak wielkim narodem i jak starym byli Celtowie. Oznacza to, że musieli pozostawić po sobie bardzo wiele śladów. Było tak z pewnością, ale trzeba pamiętać, że Celtowie większość budowli wznosili z drewna, a ono nie jest raczej zbyt trwałe. ¦ladów kultury należy więc poszukać na trochę innym gruncie. Należy zająć się elementami zrobionymi z metalu, pozostałościami fortów oraz kurhanami i kromlechami, które są znacznie bardziej trwałe i często przetrwały do dziś. Obserwując te zabytki można dowiedzieć się bardzo wiele nie tylko o guście i upodobaniach Celtów, ale również o ich kontaktach z innymi cywilizacjami, religii i inspiracjach oraz zapożyczeniach z innych narodów. Nagłe zmiany stylu często obrazują jakieś nagłe wydarzenia np. najazd obcych plemion itd.

Opidda

Były to potężne ośrodki obronne, usytuowane zazwyczaj w miejscach z natury nadających się do tego typu celów np. na wyspach lub wzgórzach. Jak doskonałe były twierdze celtyckie świadczą wspomnienia Cezara, który na kilku z nich np. na Gergowi połamał sobie zęby, a trzeba pamiętać, jak niewiele twierdz mogło sprostać doskonale wyszkolonym Rzymianom, mistrzom fortyfikacji i szturmu. Wygląd twierdzy celtyckiej nie różnił się jednak wiele od typowej fortecy tego czasu. Był to fragment przestrzeni zamknięty za pomocą wału (najczęściej ziemnego, bez elementów kamiennych), dodatkowo wzmocnionego drewnem. Większe twierdze posiadały często również fosy i ostrokoły. Tego typu grody odnaleziono między innymi w miejscowości Huneburg i Menching. W wyniku wykopalisk udało się odnaleĽć wiele przedmiotów charakterystycznych dla celtyckiej kultury np. żelazne miecze, groty włóczni, pierścienie, bransolety itd.

Czworokątne szańce

Te budowle stanowią prawdziwą zagadkę, ze względu na to, że nie wiadomo konkretnie jakiemu celowi miały służyć. Były to obiekty o zmiennych wymiarach, otoczone z zewnątrz rowem i ziemnym szańcem, ale nie miały one raczej charakteru obronnego. We wnętrzu umocnień często znajdowała się zupełna pustka, ale czasem były również zabudowania, niekiedy dobrze rozbudowane. Brak obronnego charakteru pozostawia właściwie tylko jedno wytłumaczenie przeznaczenia tych zabudowań. Musiały one być czymś w rodzaju sanktuariów, służących odprawianiu praktyk religijnych i składaniu ofiar. Są to więc pozostałości druidyzmu.