PRAWO I WŁADZA
Obie te kwestie są bardzo ważne dla kultury Celtów, ale nie ma o nich wielu wiadomości. Wiadomo, że władza w pełnym słowa tego znaczeniu została w pełni ukształtowana dopiero w połowie I tysiąclecia p.n.e. Przedtem zapewne również w jakiejś formie istniała, ale z całą pewnością nie była ona silna. Pierwotne łowiecko – zbierackie społeczeństwo praceltyckie nie potrzebowało dobrego władcy, gdyż nie było wielu spraw którymi mógłby się on zajmować. Instytucja stałego przywódcy pojawiła się dopiero w momencie, kiedy myśliwi stali się rolnikami. Spowodowało to daleko idące zmiany. Ludzie zmienili swój tryb życia z koczowniczego na osiadły. Zaczęli wznosić domy z drewna i uprawiać własną ziemię. Miło to swoje wielkie zalety ale miało też wady. Najważniejszą z wad była konieczność prowadzenia wojen i odpierania najeĽdĽców. Właśnie to było powodem wykształcenia się instytucji przywódcy, który kierował wyprawami. Łatwo stwierdzić, że wojny były ludziom (jak na ironię) potrzebne do przetrwania. Ziemia po kilku latach użytkowania rolniczego nie nadawała się do dalszej eksploatacji więc rolnicy pozostawiali ją naturze aby się odrodziła i musieli przenosić się w inne miejsca. Z tym nie było problemu do czasu kiedy na terytorium plemienia zostały same nieużytki. Wtedy dla własnego przetrwania należało napaść na sąsiadów. Jeżeli wypad się udał to plemię napadające przetrwało, jeżeli nie to przeżyli obrońcy. Zwycięstwo zaś w znacznej mierze zależało właśnie od dobrego wodza. W czasach tak odległych wódz z powodu niskiej zamożności społeczności nie wyróżniał się znacznie od typowego rolnika. Nie był od niego bogatszy. Panowała równość. Sytuacja uległa zmianie w epoce brązu. Wtedy to plemiona protoceltyckie rozpoczęły wędrówki w poszukiwaniu lepszych ziem. Napadali po drodze na plemiona sąsiednie i czasem nawiązywali z nimi kontakty handlowe. W tym momencie pojawili się ludzie wyspecjalizowani w pełnieniu konkretnej funkcji. Społeczeństwo, dotychczas w miarę równe zaczęło dzielić się na stany. Szybko wykrystalizowała się szlachta, jako warstwa rządząca i uprzywilejowana, wojownicy, pełniący funkcje obrońców i agresorów. Reszta ludzi stała się dostarczycielami dóbr dla tych warstw. Nie należy zapominać o jeszcze jednej bardzo ważnej wśród Celtów grupie społecznej. Tworzyli ją kapłani, druidzi. Byli oni nauczycielami i mistrzami wiedzy, którą przekazywali uczniom w formie ustnej. Służyli także za wróżbitów i ludzi odprawiających obrzędy. Ta drabina społeczna uległa (zwłaszcza w swej najniższej warstwie) dodatkowym podziałom. Powstali kupcy, wyspecjalizowani rzemieślnicy itd. Tak wielkie podziały zaistniały jednak dopiero póĽniej, już w zaawansowanej epoce żelaza.
Z przekazów historyków starożytnych można wyczytać, że ludzie podlegli nie cieszyli się wcale daleko idącą wolnością. Byli oni wyzyskiwani i często traktowani niemal jak niewolnicy, ale w zamian za ochronę. Jeżeli jednak władca nie spełniał swoich obowiązków zostawał usunięty właśnie przez tych najmniej znaczących ludzi. Podobna sytuacja miała miejsce również kiedy sprawujący rządy odniósł jakieś ciężkie obrażenia ciała (np. stracił dłoń, rękę itp.). Zgodnie z celtyckimi obyczajami sprawować urząd mogli jedynie ludzie całkowicie zdrowi, taki władca zostawał również usunięty. Wyższe warstwy społeczne zajmowały się również stanowieniem prawa. Najwyższą karą wśród Celtów było spalenie żywcem. Za inne przewinienia również groziły wysokie kary, często brutalne. Zmienność władzy, która często przechodziła z rąk do rąk wymuszała nawet od najbardziej wpływowych obywateli przestrzeganie prawa. Musieli oni liczyć się z tym, że władzę po nich obejmą ich wrogowie, którzy będą chcieli ich zniszczyć. Szczególnie ważne decyzje zapadały jednak nie pod wpływem jednostki, ale na zgromadzeniu, szczególnie jeżeli sprawa dotyczyła problemów międzyplemiennych, dotykających wielką grupę ludzi. Szczególnie często tego typu obrady miały miejsce podczas wypraw wojennych.
KOBIETA I JEJ PRAWA
W przeciwieństwie (od wysoko rozwiniętej w tym względzie) cywilizacji Wikingów, Celtowie nie wypracowali w swojej kulturze czegoś takiego, jak równouprawienie kobiet. Kobieta w celtyckim społeczeństwie spełniała bardzo podobne zadania, jak w większości innych krajów. Oznacza to, że do jej obowiązków należało zajmowanie się domem, gotowaniem pracą na roli, opieką nad dziećmi itd. Nie oznaczało to jednak całkowitego wyłączenia kobiet z życia społecznego, to występowało rzadko. Zdarzyło się nawet, że na czele antyrzymskiego powstania w Brytanii stanęła właśnie kobieta, dodatkowo królowa. Do tak wysokiej pozycji kobiety dochodziły jednak niezbyt często. Zwykle żyły w cieniu swoich mężów. Bardzo ciekawe zwyczaje posiadali Celtowie jeżeli chodzi o małżeństwo. Początkowo wybrańcy łączyli się tylko na rok próbny, jeżeli w tym czasie przypadli sobie do gustu to łączyli się na resztę życia, jeżeli nie to szukali szczęścia w ramionach kogo innego. Po śmierci któregoś z małżonków, drugie dziedziczyło cały majątek na własność. Kobiety lubiły się stroić, ale nie nosiły szczególnie wyszukanych ubiorów. Zwykle zakładały długie tuniki sięgające do kostek i przepasane kawałkiem sznurka lub tasiemki. Nosiły również ozdoby z różnych metali lub kamieni szlachetnych oraz używały perfum. Szczególnie wielką rolę przywiązywano do włosów. Były one zawsze poukładane w fantazyjne fryzury i dobrze zadbane.
DOM
Jak już wcześniej wspominałem pierwsze protoceltyckie plemiona były zwykłymi ludami koczowniczymi. Nie posiadały one domów w pełnym tego słowa znaczeniu, ale mogły używać jakiś rodzaj namiotów lub po prostu wykorzystywać naturalne kryjówki. Pierwsze domy pojawiły się razem z przybyciem rolnictwa i właściwie ich budowa i sposób konstrukcji nie uległ zmianie aż do końca ery Celtów. Typowy dom celtycki wznoszony był z drewna. Jego ściany wykonane były z łączonych ze sobą bali drewna, natomiast dach pokrywano strzechą ze słomy lub sitowia. Dach był mocno spadzisty i jego koniec często schodził bardzo blisko ziemi. Rzadziej zdarzały się domy o ścianach wykonanych z plecionki spojonej gliną. Dom celtycki występował zasadniczo w dwóch kształtach: okrągłym lub prostokątnym. Wnętrze domów wyposażone było dość bogato jak na tamtą epokę. Znajdowały się tam lniane lub wełniane kolorowe narzuty, stoły (dosyć niskie) o podłużnym kształcie, służące do spożywania wspólnie posiłków. W skład diety celtyckiej wchodziło zwykle dużo produktów zbożowych, najczęściej z owsa lub pszenicy, a także jaja, mięso ze zwierząt upolowanych lub hodowanych, mleko i miód wybierany z barci. Rzadziej pojawiały się w jadłospisie warzywa. Na dworach posiłki z wyżej wymienionych składników, a także importowanych przybierały często rozmiary wielkich uczt których tradycja przetrwały jeszcze długo w Irlandii i Szkocji. Dom celtycki, jak zwykle w tym okresie był miejscem mrocznym. Nie posiadał okien, a jedynym otworem były drzwi wejściowe. Z tego powodu stosowano do jego oświetlenia wiele różnorakich lamp wykonywanych najczęściej z łoju lub wosku, czasem z sitowia. PóĽniej zaczęto stosować także lampy oliwne. Celtowie byli narodem bardzo czystym. Na porządku dziennym były kąpiele. Specjalnie dla tego celu przy większości domostw istniały małe baseniki wielkości mniej więcej zwykłej wanny. Najważniejszym celem domu było oczywiście zapewnienie schronienia, ale nie był to cel jedyny. Wokół domu koncentrowało się całe życie rodzinne. Celtyckie domy nie były zwykle zbyt duże i przeważnie służyły tylko jednaj rodzinie, składającej się jednak z wielu pokoleń mieszkających wspólnie.
UBIÓR
Strój większości Celtów nie był wyszukany. Kobiety zwykle wkładały na siebie zwykłe długie suknie, sięgające aż do kostek, często jednak pięknie barwione, natomiast mężczyĽni spodnie i ubrania przypominające kurtki, na które często zarzucano płaszcze zapinane z przodu. Ubrania najczęściej wykonywane były z lnu lub wełny. Ważnym elementem wyglądu Celta były włosy. Wielką wagę do ich ułożenia przywiązywały zarówno kobiety jak i mężczyĽni. Włosy z tego powodu często były myte i układane w skomplikowane fryzury. Zamożniejsi mieszkańcy społeczności do swego codziennego stroju dołączali również piękną biżuterię, niejednokrotnie wykonywaną ze złota lub srebra. Mniej zamożni obywatele używali wykonanej z brązu lub miedzi. Często noszono pierścienie, naszyjniki i bransoletki oraz tzw. fibule, rodzaj zapięcia podobnego do agrafki. Wraz z narastaniem wymiany handlowej do stroju zaczęły przenikać elementy pochodzące z importu. Kobiety posługiwały się lustrami, wykonanymi z dokładnie wypolerowanej blachy. W powszechnym użyciu były również grzebienie z kości lub metalu oraz pewien rodzaj kosmetyków. Takie elementy zbytku nie były jednak zbyt powszechne.
Zupełnie inne stroje nosiła wysoka arystokracja. Nie miały one nic ze skromności ubrań zwykłych ludzi. Arystokracja często przystrajała się w pięknie barwione i fantazyjnie haftowane ubrania, niejednokrotnie ozdabiane dodatkowo za pomocą szlachetnych kamieni lub pasemek złota oraz importowanego jedwabiu. Materiałem jednak do ich produkcji pozostawał jednak zwykle len.
Ubiór mężczyzn zmieniał się w momencie prowadzenia działań zbrojnych. Wojownicy zwykle nie posiadali pancerzy, ani innych broni defensywnych z wyjątkiem tarczy. Mimo tego znane są z wykopalisk zbroje wykonane najczęściej z brązu lub żelaza, misternie wykonane i podkreślające anatomię wojowników. Czasem nosili oni również hełmy, zwykle w kształcie stożka, czasem ozdobione inkrustacjami lub wyrostkami o różnych kształtach, bez ochrony na nos. Tarcze celtyckie wykonywane były zazwyczaj z drewna, wzmacnianego na środku za pomocą metalu chroniącego dłoń. Zazwyczaj były one podłużnego kształtu i sięgały wojownikowi od kolan po szyję. Tarcze raczej rzadko były w jakiś sposób zdobione. Zwykle jedyną bronią ofensywną stosowaną przez Celtów był miecz. Początkowo z brązu a póĽniej wykonywany z żelaza. Miecze były dosyć długie i często charakteryzowały się pięknie zdobionymi rękojeściami. Konnica bardzo często stosowała włócznie, których czasem używali również piechurzy. Rzadziej spotykało się inne bronie takie jak np. topór, czy łuk, chociaż w niektórych grobach było znajdywane wyposażenie łucznika.
HANDEL
Celtowie, aby uzyskać dostęp do przedmiotów zbytkownych lub nie występujący na ich terytorium zmuszeni byli do prowadzenia wymiany handlowej. Było to zajęcie na tyle opłacalne, że już wkrótce kupcy zajmujący się tym zaczęli gromadzić w swoich rękach wielkie bogactwa. Dla potrzeb handlu Celtowie bardzo szybko rozpoczęli bicie monet. Odbyło się to wcześniej niż w innych częściach Europy (wyłączając z tego Rzym, Grecję itp.). Monety celtyckie miały jednak wartość kruszcową i dlatego, aby uzyskać często żądaną cenę należało je rozdrabniać na kawałki. Szczególnie często na monetach pojawiały się symbole kłosa lub jeĽdĽca na koniu, rzadziej przedstawiano konkretne osoby. Głównymi partnerami handlowymi Celtów byli mieszkańcy basenu Morza ¦ródziemnego. Handlowali z Rzymem, Grecją (szczególnie produktami ceramicznymi), ale również z Egiptem i Fenicją, na co wskazują znaleziska. Wymiana jednak nie dotyczyła wyłącznie towarów. Znacznie ważniejsze dla rozwoju cywilizacyjnego Celtów było przejmowanie od partnerów handlowych ich osiągnięć w dziedzinie obróbki metali, złotnictwa, uprawy roli, hodowli itd. Przypuszcza się jednak, że wszystkie te osiągnięcia w formie pierwotniej wcale nie trafiły do rąk celtyckich poprzez handel. Gęste lasy porastające Europę uniemożliwiały prowadzenie handlu, a ich niebezpieczeństwa odstraszały kupców. Dlatego znacznie bardziej prawdopodobne jest, że początkowo wymiana osiągnięć odbywała się na zasadzie przekazywania ich sobie miedzy plemionami. Dodatkowym czynnikiem rozwoju cywilizacyjnego były najazdy plemion wyżej zaawansowanych technologicznie. Przypuszcza się, że właśnie w taki sposób Celtowie wkroczyli do epoki żelaza. Głównym obiektem wymiany handlowej były produkty produkcji rzemieślniczej, szczególnie metalurgicznej, a także surowce, szczególnie rudy metali.
Groby i ich rodzaje
Groby celtyckie są właściwie najważniejszym Ľródłem wiadomości dotyczącym kultury i sztuki celtyckiej. Właśnie za pomocą kształtu grobów i rodzaju pochówków udało się podzielić czas trwania cywilizacji celtyckiej na okresy. Pierwszym z nich była tzw. kultura Únětice, której nazwa pochodzi od miejscowości, gdzie odnaleziono jej ślady. Jej pojawienie się było spowodowane najazdem na Europę dwóch plemion. Jedno z nich przybyło z Półwyspu Iberyjskiego, a drugie prawdopodobnie ze stepów miedzy Karpatami, a Kaukazem. ¦wiadczą o tym właśnie groby arystokracji występujące w dwóch rodzajach. W pierwszym z nich znajdowano pozostałości ekwipunku łucznika, natomiast w drugim metalowe noże i toporki. Taki stan trwał do ok. 1500 r. p.n.e. Wtedy jako groby zaczęły pojawiać się tzw. tumulusy, stanowiące rodzaj kurhanu pod którymi składano bogatych zmarłych razem z przedmiotami zabieranymi w ostatnią drogę. Sposób wykonania tych przedmiotów świadczy o kontaktach Celtów z Egiptem i Sumerami, a niektóre z nich różnią się tak bardzo od reszty świata, że dowodzą istnienia lokalnych ośrodków metalurgicznych. Po tej kolturze, ok. 1000 roku p.n.e. pojawiła się tzw. kultura pól popielnicowych. Charakteryzowała się ona całkowitym odwróceniem rytuałów pogrzebowych. Zwłoki palono i umieszczano na wspólnym cmentarzysku, nie występowały kurhany. Zmarłym wkładano jednak do grobów przedmioty. Ta kultura ok. 700 r. p.n.e. została zastąpiona przez kulturę Hallstatt. Właściwie nie uległo zmianie większość rytuałów pogrzebowych, tyle tylko, że Celtowie wkroczyli właśnie w erę żelaza. Ciekawe są jednak wczesne groby arystokracji z tego okresu. Powrócono bowiem wtedy do obrzędów kultury tumulusów. Jednak jeden element nie pasował do reszty.
Pojawiło się stosowanie wozów pogrzebowych, na których składano zwłoki. Przypuszcza się powszechnie że zwyczaj ten przejęli Celtowie od plemienia Cymmerian, zamieszkującego stepy rosyjskie. W tym właśnie okresie zostali oni zmuszeni przez Scytów do opuszczenia swych ziem i wędrówki na zachód. pojawienie się ich zwyczajów może stanowić dowód, że podbili oni Celtów, tworząc arystokrację plemienną.
Z tego okresu pochodzi grób z miejscowości Hochdorf w Niemczech. Znaleziono tam między innymi piękne trzewiki i sztylet, inkrustowane złotem, wiele naczyń metalowych co świadczy wyraĽnie, że był to grób bogatego księcia. Cała komora grobowa obita była dodatkowo tkaniną o żywych barwach. PóĽniej to Celtowie przeprowadzili wielki marsz na Europę Zachodnią, którą opanowali prawie całą i sposób pochówku pozostał właściwie nie zmieniony do końca ich panowania.
Kromlechy
Kromlechy, nazywane również czasem dolmenami są budowlami dosyć zagadkowymi. Nie wiadomo z całą pewnością czemu miały one konkretnie służyć. Kromlechy zbudowane są zawsze z trzech gigantycznych kamieni, z których dwa tworzą podpory dla trzeciego, położonego na nich. Budowle te zawsze otwarte są w kierunku wschodnim, co wskazywać może na ich związek z kultem solarnym. Często otoczone były również kamiennym kręgiem. Nazwę kromlech można przetłumaczyć na dwa różne sposoby. Pierwszy z nich to po prostu “wygięty kamień”, ale następny to “kamień Croma”. Mogło to oznaczać, że był to rodzaj ołtarzy ofiarnych poświęconych temu bóstwu. Istnieje jeszcze hipoteza, że były to rodzaje grobowców, gdyż pod każdym z nich znaleziono szczątki ludzkie, ale możliwe jest, że chowano tam ofiary poświęcane bogowi lub godnych tego wybrańców i była to tylko dodatkowa funkcja kromlechów.
ARCHEOLOGICZNE ŚLADY CELTÓW
Badania archeologiczne dotyczące Celtów rozpoczęły się bardzo wcześnie. Już Napoleon III, opracowując Historię Juliusza Cezara rozpoczął prace wykopaliskowe, aby prześledzić jego posunięcia podczas wojny w Galii. Uzyskane w ten sposób materiały wiele wniosły do dzisiejszego sposobu przyjmowania kultury celtyckiej. Należy pamiętać jednak jak wielkim narodem i jak starym byli Celtowie. Oznacza to, że musieli pozostawić po sobie bardzo wiele śladów. Było tak z pewnością, ale trzeba pamiętać, że Celtowie większość budowli wznosili z drewna, a ono nie jest raczej zbyt trwałe. ¦ladów kultury należy więc poszukać na trochę innym gruncie. Należy zająć się elementami zrobionymi z metalu, pozostałościami fortów oraz kurhanami i kromlechami, które są znacznie bardziej trwałe i często przetrwały do dziś. Obserwując te zabytki można dowiedzieć się bardzo wiele nie tylko o guście i upodobaniach Celtów, ale również o ich kontaktach z innymi cywilizacjami, religii i inspiracjach oraz zapożyczeniach z innych narodów. Nagłe zmiany stylu często obrazują jakieś nagłe wydarzenia np. najazd obcych plemion itd.
Opidda
Były to potężne ośrodki obronne, usytuowane zazwyczaj w miejscach z natury nadających się do tego typu celów np. na wyspach lub wzgórzach. Jak doskonałe były twierdze celtyckie świadczą wspomnienia Cezara, który na kilku z nich np. na Gergowi połamał sobie zęby, a trzeba pamiętać, jak niewiele twierdz mogło sprostać doskonale wyszkolonym Rzymianom, mistrzom fortyfikacji i szturmu. Wygląd twierdzy celtyckiej nie różnił się jednak wiele od typowej fortecy tego czasu. Był to fragment przestrzeni zamknięty za pomocą wału (najczęściej ziemnego, bez elementów kamiennych), dodatkowo wzmocnionego drewnem. Większe twierdze posiadały często również fosy i ostrokoły. Tego typu grody odnaleziono między innymi w miejscowości Huneburg i Menching. W wyniku wykopalisk udało się odnaleĽć wiele przedmiotów charakterystycznych dla celtyckiej kultury np. żelazne miecze, groty włóczni, pierścienie, bransolety itd.
Czworokątne szańce
Te budowle stanowią prawdziwą zagadkę, ze względu na to, że nie wiadomo konkretnie jakiemu celowi miały służyć. Były to obiekty o zmiennych wymiarach, otoczone z zewnątrz rowem i ziemnym szańcem, ale nie miały one raczej charakteru obronnego. We wnętrzu umocnień często znajdowała się zupełna pustka, ale czasem były również zabudowania, niekiedy dobrze rozbudowane. Brak obronnego charakteru pozostawia właściwie tylko jedno wytłumaczenie przeznaczenia tych zabudowań. Musiały one być czymś w rodzaju sanktuariów, służących odprawianiu praktyk religijnych i składaniu ofiar. Są to więc pozostałości druidyzmu.
