Południowa Skandynawia oraz Półwysep Jutlandzki były od tysięcy lat ojczyzną ludów germańskich, z której co jakiś czas część ludności ruszała na południe w poszukiwaniu nowych i lepszych siedzib. Najpierw były to tzw. ludy zachodniogermańskie, które wyparły Celtów z dzisiejszych południowo-zachodnich Niemiec, następnie grupa wschodnia tj. Goci, Gepidowie, Burgundowie itd., którzy wylądowali na południowych wybrzeżach Bałtyku i powędrowali ku M. Czarnemu. W starych siedzibach pozostała grupa północna, Normanowie (ludzie północy). Wśród nich można wyróżnić Swionów (Szwedzi – zamieszkiwali między jeziorami Vaner i Malar), Gotów (pozostałych po odejściu współplemieńców – zamieszkiwali m. in. na wyspie Gotlandia), Danów (mieszkających w Skonie), którzy w V-VI wieku opanowali Jutlandię (po emigracji Jutów i Anglów). Zachodnie zbocza Gór skandynawskich zamieszkiwali rozproszeni Normanowie, zwani później Norwegami. Północ całego półwyspu zamieszkiwały plemiona fińskie.
Nowa ekspansja “demograficzna” nastąpiła w VII-IX wieku. Tym razem obok względnego przeludnienia, przyczyną wypraw były zmiany w strukturze społecznej kraju i ferment towarzyszący tworzeniu się większych organizmów państwowych.
Pojawiło się zróżnicowanie majątkowe; obok wolnych chłopów pojawili się panowie (drott) oraz Jarkowie (starszyzna plemienna). Zróżnicowanie zostało zbudowane na zasadzie rozdziału ziemi. Bogatsi z czasem zaczęli przywłaszczać sobie ziemie chłopskie (np. za długi), a na nich osadzali niewolników (trall) będących jeńcami wojennymi lub porywanymi na wyprawach łupieżczych. W ten sposób powstawały zręby wielkiej własności ziemskiej.
Poszczególni możni otaczali się silną drużyna i narzucali swą władze słabszym sąsiadom tworząc niewielkie państewka i przybierając tytuł króla (konung). Walki między królami przybrały na sile w VIII-IX wieku. Poszczególni królowie albo ginęli w walkach albo opuszczali kraj z własną drużyna szukając szczęścia na kontynencie. Czasem wracali wzmocnieni i toczyli dalej wojnę o władzę.
Wyprawy ułatwiła niezwykła sprawność żeglarska Skandynawów, obytych z morzem, z nawigacją według gwiazd oraz z budownictwem okrętowym. Ich statki były wąskie i długie, prawie zawsze odkryte, poruszane siłą żagla bądź wiosłami, dzięki czemu miały niezłą szybkość (ok. 10 węzłów), co zaskakiwało przeciwników. Niewielkie zanurzenie pozwalało docierać daleko w górę rzek, czym zaskakiwali nieprzygotowane i spokojne wioski, odległe o setki kilometrów od morza. Potrafili przeciągać te lekkie łodzie po lądzie przechodząc z jednej rzeki na drugą. W ten sposób od Bałtyku docierali nad M. Czarne i Kaspijskie.
Wikingowie byli nie tylko rozbójnikami i piratami, na wyprawach zapoznali się z licznymi krajami, ich zasobami i zapotrzebowaniem. Poprzez to zaczęli stosować szeroko pojęty handel. Bardzo często wyprawa handlowa stanowiła rekonesans dla dalszych wypraw łupieżczych. Z biegiem czasu jednak raczej pośredniczyli w wymianie handlowej między odległymi krajami. Na wybrzeżach Bałtyku powstały poprzez to liczne ośrodki handlu dalekosiężnego. Były to m. in. Birka, Haithabu, Wolin, Truso oraz Wiskiauty
Jednocześnie w Skandynawii toczył się proces prowadzący do powstania zjednoczonych monarchii; duńskiej, szwedzkiej i norweskiej. Był on żmudny i zaczął się w odległej przeszłości. Każda z dynastii posiadała bardzo długą listę władców, kilkunastu pokoleń wstecz, która z reguły rozpoczynała się od boga Odyna. Opowieści o tychże władcach to liczne sagi znane nam w wersji pisanej z XII-XIII wieku i przekazywane od dawnych czasów z pokolenia na pokolenie.
W wieku VIII, gdy plemiona duńskie zetknęły się z Frankami, nie istniało żadne zjednoczone państwo Danów. Królowie władający Jutlandią toczyli walki z Karolem Wielkim po stronie Sasów, zadając poważne straty jego siłom. W Hamburgu powstało w tym czasie arcybiskupstwo misyjne skierowane na Danów i Skandynawię. Jeden z arcybiskupów, Ansgar z Korwei, dotarł nawet do Birki, gdzie zbudował kościół. Były to sukcesy krótkotrwałe, a sam Hamburg został spalony w 845 roku. Arcybiskupi musieli przenieść się do Bremy.
Zjednoczenia Danii dokonał ok. 900 r. król Gorm Stary z prastarej dynastii Skjoldungów. Jego syn, Harald Sinozęby walczył m. in. z cesarstwem Ottonów; pokonany, przyjął chrzest w 965 r. W 986 r. został wypędzony przez własnego syna, Swena Widłobrodego, który powrócił do pogaństwa. Niebawem jednak i sam Swen poślubił polską księżniczkę, Świętosławę i przyjął ponownie chrześcijaństwo. Szczyt duńskiej potęgi to jednak czasy jego z kolei syna, Kanuta II Wielkiego, który w latach 1014-16 opanował Anglię, a w 1028 r. również Norwegię. Po jego śmierci tak rozległe państwo rozpadło się w 1035 roku, a Dania dostała się w 1042 r. w ręce norweskiego rywala, Magnusa Dobrego.
Znacznie wcześniej, w II połowie IX wieku, nastąpiło zjednoczenie Norwegii przez Haralda Pięknowłosego. Nie było ono trwałe, a potomkowie Haralda musieli toczyć ciężkie walki z potężnymi jarlami. Jeden z nich, Olaf Tryggvasson odzyskał państwo w 995 roku i zaprowadził w nim chrześcijaństwo. Jego śmierć w 100 r. w bitwie morskiej zahamowała proces kształtowania państwa, wywołała reakcję pogańską i spowodowała podporządkowanie kraju Danii. Kontynuatorem dzieła był Olaf II Święty (1015-28). Odzyskał on tron i umocnił chrześcijaństwo. Ostatecznie jednak uległ Kanutowi II Wielkiemu, zaś jego śmierć pomścił wspomniany wyżej syn, Magnus Dobry.
Jeśli chodzi o państwowość szwedzką, jej najstarszym ośrodkiem były okolice jeziora Malar, już w wieku VII. W pogańskiej siedzibie Uppsali, zaczął wytwarzać się silny ośrodek “boskiego” rodu Ynglingów. Konkurencyjne państwo tworzyło się u Gotów (dzisiejsza prowincja Vastergotland). Poza tym istniało kilka mniejszych ośrodków toczących między sobą ciężkie boje o przewodnictwo. Z końcem X wieku obie części zjednoczył Eryk VIII Zwycięski (935-94) pierwszy mąż wspomnianej wyżej Świętosławy. Ich syn, Olaf Skotkonung (994-1022) wprowadził chrześcijaństwo i umocnił aparat państwowy nakładając m. in. podatki (skot – od tego przydomek). Władza królewska była jednak słaba i w 1066 roku doszło do zaburzeń i pogańskiej reakcji. Wygnany król Inge Starszy znalazł oparcie w Gotlandzie i po powrocie zniszczył kult pogański w Uppsali, ale walki wewnętrzne trwały nieprzerwanie przez cały wiek XII.
Umocnienie się skandynawskich królestw spowodowało zamknięcie epoki wypraw wikińskich, które wywarły niemały wpływ na dzieje Europy. Okrutni rabusie z północy, których działalność przyspieszyła rozkład monarchii karolińskich i zahamowała rozwój ekonomiczny zachodniej Europy. Budzili przerażenie i panikę wśród ludności. Wikingów uważano za narzędzie gniewu bożego, bądź wysłanników Antychrysta, a ich niespodziewane napady rzadko spotykały się ze zorganizowanym oporem.
Pierwsze wielkie najazdy na Europę Zachodnią miały miejsce w II połowie VIII wieku i skierowały się przede wszystkim na Anglię, Szkocje i Irlandię. Ułatwiło je opanowanie Szetlandów przez wikingów norweskich. Pierwszym wielkim napadem było zrabowanie i zniszczenie klasztoru Lindisfarne w Nortumbrii. Wywołał on coraz śmielsze uderzenia. Zaatakowane zostały wybrzeża Fryzji i północno-zachodniej Francji. Karol wielki polecił budowę floty mającej odpierać ataki, ale frankijscy żeglarze nie dorównywali przeciwnikowi ani znajomością morza, ani umiejętnościami.
Ofiarą normańskich napadów padały najważniejsze ośrodki polityczne, kościelne i gospodarcze państwa Franków oraz Brytanii, m. in. Kolonia, Rożen, Nantes, Orlean, Bordeaux, Londyn, York, Paryż i inne. Zwalczający się nawzajem i walczący ze swymi wasalami królowie frankijscy byli bezsilni. Karol Łysy zaczął od 845 r. okupywać się normańskim bandom. Za jego przykładem poszedł w 864 r. Lotar II i w 882 r. Karol Gruby. Daniny płacili również królowie anglosascy.
Od połowy IX wieku wyprawy zaczęły zmieniać charakter. Poszczególne bandy nie ograniczały się już tylko do napadów, ale zaczęły zakładać stałe bazy, w których spędzali zimę. Nierzadko wojownicy zabierali z sobą rodziny. Od zakładania zimowisk, Normanowie szybko przeszli do zdobywania stałych siedzib. Takie siedziby powstały m. in. w delcie Renu, w okolicach Nantes, a przede wszystkim w Irlandii (Dublin, Cork, Limerick). W Irlandii wzmógł się niespodziewany opór. Brian Borou, król Cashel, zjednoczył ok. 1002 r. całą Irlandię i pod Dublinem (1014 r.) rozbił Duńczyków, którzy teraz zaatakowali Anglię z większą siłą. Co prawda Borou padł w bitwie, a państwo się rozpadło, ale niebezpieczeństwo zostało zażegnane.
Normanów interesowało równie szczególnie ujście Sekwany. Po wyprawach 887-88 roku, w 896 roku osiedlili się wikingowie pod dowództwem Rollona. Gdy próby odparcia nie zdały rezultatu, Karol III Prosty za cenę przyjęcia chrztu uznał go w 911 roku lennym władca kilku hrabstw, które później nazwano Normandią. W rzeczywistości władza w Normandii była nieograniczona, a po dalszych nabytkach kraj należał do najsilniejszych we Francji, zwłaszcza, że zasilały go coraz to nowe drużyny ze Skandynawii.
W 851 r. Normanowie po raz pierwszy zimowali w Brytanii. Dalszym krokiem był podbój Nortumbrii przez Duńczyków. W 866 r. zdobyli York, a w 876 opanowali całą Deirę. Do 870 r. podporządkowali sobie całą wschodnią Anglię i wschodnią Tercję. Tylko na południu bronił się Wessex Alfreda Wielkiego. Został on jednak zmuszony do zrzeczenia się w 878 r. późniejszego Danelagu. Po podboju powstało kilka zwalczających się wzajemnie państewek duńskich. Tymczasem wzmocniony reformami Wessex, za czasów Edwarda Starszego mógł przejść do ofensywy i odebrać większość wschodniej Anglii najeźdźcom. Do 954 roku jego potomkowie, Etelsan i Edgar, całkowicie wyparli Duńczyków z Anglii. Do upadku Danelagu przyczynili się również książęta Normandii, którzy chętnie ściągali wikińskich wojowników do swego kraju.
Konieczność obrony skonsolidowała również Szkocję. Królem zjednoczonych Szkotów i Piktów został Kenneth Mac Alpin (844-60), a jego potomkowie przyłączyli do państwa wolną już Nortumbrię (Bernicję).
Rozwój gospodarczy i kulturalny anglosaskich królestw zakończyła jednak nowa, silniejsza fala najazdów od ok. 980 roku. Wzięły w niej udział silne oddziały wygnanych Swena Widłobrodego i Olafa Tryggvassona. Anglosasi posługiwali się wynajętymi oddziałami Wikingów, ale ich zdradzieckie wymordowanie w 1002 roku na rozkaz Etelreda II, wywołało wzburzenie w całym świecie skandynawskim. Skończyło się to tragicznie dla królestwa anglosaskiego. Rodzina Etelreda uciekła do Normandii, a w 1016 r. Kanut Wielki ogłosil się królem Anglii.
Poza Brytanią, ekspansja Norwegów skierowala się na inne wyspy atlantyckie, Szetlandy, Orkady, Hebrydy, Wyspy Owcze oraz na Islandię. Islandia jako bezludna wyspa została opanowana ok. 870 roku i zasiedlona przez wygnanych przeciwników Haralda Pięknowłosego. Ok. 930 roku liczba osadników liczyła ok. 30 tys., co było poważnym ubytkiem dla rzadko zaludnionej Norwegii.
W nowych siedzibach utworzono arystokratyczną organizację państwową, opartą na rządach starszyzny dopuszczającej do głosu zgromadzenie wszystkich mężczyzn, allting. W 1000 r. zgromadzenie podjęło decyzje o przyjęciu chrześcijaństwa, które bardzo szybko opanowało wyspę. W 1264 r. Islandia musiała uznać zwierzchnictwo Norwegii i odtąd przechodziła z rąk do rak.
Z Islandii podjęto dalsze wyprawy na zachód. W 981 r. Eryk Rudy założył pierwszą osadę na Grenlandii, a jego syn, Lei wylądował w 1003 roku na wybrzeżu Ameryki (Vinland – gdzieś w dzisiejszych USA). Próby stałego osadnictwa w Vinlandzie nie powiodły się ze względu na opór stawiany przez miejscową ludność. Osady na Grenlandii utrzymały się do XIV wieku, gdy upadły na skutek pogorszenia się klimatu i zaniku kontaktów z macierzystymi ośrodkami.
Szwedzcy Wikingowie, zwani Waregami, szukali szczęścia w walce ze Słowianami oraz ludami bałtyjskimi. Ich wyprawy miały różny charakter, od handlowych do typowo łupieżczych. Docierali do Nowogrodu Wielkiego i nad M. Czarne. W nieznanych bliżej okolicznościach, jednemu z wodzów – Rurykowi – udało się opanować tron Nowogrodu Wielkiego. Jego następca, Oleg, wyparł z Kijowa inna drużynę wareską i stworzył podstawy do zjednoczenia ziem ruskich. Potomkowie ich panowali na Rusi aż do XVI wieku. Przez długi czas utrzymywali kontakty ze Skandynawią ściągając z niej posiłki do wypraw na Bizancjum.
Normanowie, którzy osiedlili się w Normandii, Anglii i Irlandii, nie byli mniej aktywni od swych skandynawskich rodaków. Szczególna rola przypadła Normandii. Niektóre drużyny przenikały na M. Śródziemne uczestnicząc w walkach włoskich i zwalczając Arabów. W 1027 roku jeden z wodzów został księciem w Aversa, a za jego przykładem poszli inni.
Szczególną karierę zrobili synowie normandzkiego rycerza, Tankreda d’Hauteville. Jeden z nich, Robert Guiscard, zjednoczył w swych rękach sporą część południowych Włoch wypierając z nich zarówno Arabów, jak i Bizancjum. Roger od 1061 roku rozpoczął podbój Sycylii, a jego syn (Roger II) połączył pod swoim panowaniem południowe Włochy i Sycylię, a w 1130 r. przyjął tytuł królewski kładąc fundamenty pod Królestwo Obojga Sycylii. Stamtąd szła ekspansja na Grecję i próba opanowania Epiku, a podczas pierwszej krucjaty Normanowie z Włoch założyli księstwo w Syrii ze stolicą w Antiochii (1098).
Książęta Normandii nie chcieli również pozostawać w tyle za swymi wasalami. Ich uwagę skupiły wypadki w Anglii po śmierci Kanuta Wielkiego. Jego syn, Hartheknut zezwolił na powrót Edwarda Wyznawcy, syna Etelreda II. Po rychłej śmierci Hatheknuta w 1042 r., Edward został wybrany królem. W długu wdzięczności przyrzekł sukcesję Wilhelmowi Bastardowi, księciu Normandii, w razie swej bezpotomnej śmierci. Po jego śmierci, w 1066 roku, możni obrali władcą przedstawiciela swej grupy, Haralda. Z pretensjami wystąpił Wilhelm Bastard oraz król norweski, Harald Hardrade i obaj równocześnie wylądowali w Anglii. Harald pokonał króla Norwegii zadając mu klęskę pod Stamford i pospieszył na południe, aby powstrzymać wyprawę Wilhelma. Doznał jednak sromotnej klęski pod Hastings (14 października 1066 r.). Harald poległ, a Wilhelm opanował Londyn i zażądał swej elekcji na króla. W 1076 r. możni anglosascy próbowali jeszcze raz zrzucić zwierzchnictwo, ale rebelia została krwawo stłumiona. Tylko nieliczni utrzymali swe majątki. Na ich miejsce weszły rody Montgomerych, Mortimerów, Lanych i innych, sprowadzonych z Normandii. Jednocześnie na blisko 300 lat elementy francuski uzyskał przewagę we wszystkich instytucjach państwowych.
